Ram

NCERT Solutions for Class 10 Social Science History Chapter 4 The Making of Global World

by

NCERT Solutions for Class 10 Social Science History Chapter 4 The Making of Global World

Text Book Questions

Question 1.
Give two examples of different types of global exchanges which took place before the seventeenth century, choosing one example from Asia and one from the Americas.
Answer:
The two examples of different types of global exchanges which took place before the seventeenth century were:

  1. From Asia: The Chinese noodles to the West became spaghetti; the Arab pasta to Italy; the Indian textiles to Europe.
  2. From America: Potatoes, soya, groundnuts, maize, tomatoes, chillies etc. were introduced to Europe from Americas.

Question 2.
Explain how the global transfer of disease in the pre-modern world helped in the colonisation of the Americas.
Answer:
The global transfer of disease in the pre-modern world helped in the colonisation of Americas. The Spanish carried on their persons the germs of smallpox when they came to Americas.

Question 3.
Write a note to explain the effects of the following:
(a) The British government’s decision to abolish the Com Laws.
(b) The coming of rinderpest to Africa.
(c) The death of men of working-age in Europe because of the World War.
(d) The Great Depression on the Indian economy.
(e) The decision of MNCs to relocate production of Asian countries.
Answer:
(a) The British Government’s decision to abolish the Corn Laws made the government possible to import food grains from other countries so to meet its demand of foodgrains.

(b) The coming of rinderpest (a disease of cattle plague), led to the loss of cattle on the continent; also the livelihood of the Africans leading them to join the labour market as slaves.

(c) The World War I led to the loss of human beings About 90 lakhs were dead and around 200 lakhs, (i.e., 2 crores), were injured. Most of them were those who belonged to the working age. Thus the loss was of manpower due to the war.

(d) The Great Depression had a damaging effect on the Indian economy: food production tell by 50% and jute production, by 60%, leading, thus, to unemployment. To meet their expenses, the Indians began buying things by selling gold.

(e) The respective governments of the MNCs imposed heavy import tariffs. So the MNCs began relocating their production to Asian countries.

Question 4.
Give two examples from history to show the impact of technology on food availability.
Answer:
Technology had an impact on the food availability. The introduction of the railway helped move fond commodities from one region to another in the country; steamships, from one country to the other. Food items and cottons were brought from Asia to Europe; meat products, from Americas to Europe.

Question 5.
What is meant by the Bretton Woods Agreement?
Answer:
Bretton Woods Agreement was an agreement so to preserve economic stability and full employment in the industrial world. The agreement was made possible in July 1944.

Discuss

Question 1.
Imagine that you are an indentured Indian labourer in the Caribbean Drawing from the details in this chapter, write a letter to your family describing your life and feelings.
Answer:
As an indentured Indian labourer I working in the Caribbean, I would write a letter to a friend in India, as follows:
‘Most of the Indians come to these distanced j lands in the hope that our poverty would be removed through salaries promised to them by the agents in India.

What was promised was not I practiced; contracts made were dishonoured in most cases, the nature of work is not what was told; working conditions are miserable, harsh and without any legal rights. Some who escaped faced reverse punishment and some who stayed back sought to live by making their new destinations as ‘mini India’.

Question 2.
Explain the three types of movements or flows within international economic exchange. Find one example of each type of flow which involved India and Indians, and write a short account of it.
Answer:
Economists identify three types of movements or ‘flows’ within international economic exchanges. The first is the flow of trade which in the nineteenth century referred largely to trade in goods (e.g., cloth or wheat). The second is the flow of labour – the migration of people in search of employment. The third is the movement of capital for short-term or long-term investments over long distances.

All three flows were closely interwoven and affected peoples lives more deeply now than ever before. The interconnections could sometimes be broken – for example, labour migration was often more restricted than goods or capital flows. Yet it helps us understand the nineteenth-century world economy better if we look at the three flows together.

Question 3.
Explain the causes of the Great Depression.
Answer:
The causes of the Great Depression (1929-30) were numerous. Some of these were:

  • There was agricultural production more than it was needed Agricultural reproduction had no buyers.
  • Prices of agricultural products fell owing to non-availability of the buyers both in the national and international market.
  • Peasants’ income declined; they tried to expand production in the hope that more products would mean more income. There were no buyers in the market. This worsened the situation.
  • The US loan in other countries, owing to slump in the market, created further problems. 1928, the US overseas loan amounted to over $1 million; a year later, it was one-quarter of it. This led to the crisis in the foreign countries.

Question 4.
Explain what is referred to as the G-77 countries. In what ways can G-77 be seen as a reaction to the activities of the Bretton Woods twins?
Answer:
The developing countries did not benefit from the fast-growing Western economies. The Bretton Woods twins (the IMF and the World Bank) did not help them. Therefore they organised themselves as a group – the Group of 77 (or G-77)- to demand a”new international economic order (NIEO). By NIEO, they meant a”system that would give them real control over their natural resources, more development assistance, fairer prices for raw materials, and bettle access for their manufactured goods in developed countries markets.

Project Work

Find out more about gold and diamond mining in South Africa in the nineteenth century. Who controlled the gold and?
Answer:
Students to do this through the help of their teachers.

These Solutions are part of NCERT Solutions for Class 10 Social Science. Here we have given NCERT Solutions for Class 10 Social Science History Chapter 4 The Making of Global World.

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

by

We have given detailed NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Questions and Answers will cover all exercises given at the end of the chapter.

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

अभ्यासः

प्रश्न 1.
अधोलिखिताना प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत-
(क) इयं धरा कैः स्वर्णवद् भाति?
उत्तरम्:
शस्यैः

(ख) भारतस्वर्णभूमिः कुत्र राजते?
उत्तरम्:
क्षिती

(ग) इयं केषां महाशक्तिभिः पूरिता?
उत्तरम्:
अणूनाम्

(घ) इयं भूः कस्मिन् युतानाम् अस्ति?
उत्तरम्:
प्रबन्धे

(ङ) अत्र किं सदैव सुपूर्णमस्ति?
उत्तरम्:
खाद्यान्नभाण्डम्।

प्रश्न 2.
समानार्थकपदानि पाठात् चित्वा लिखत-
(क) पृथिव्याम् ________। (क्षितौ / पर्वतेषु / त्रिलोक्याम्)
(ख) सुशोभते ________। (लिखते / भाति / पिबति)
(ग) बुद्धिमताम् ________। (पर्वणाम् / उत्सवानाम् / विपश्चिज्जनानाम्)
(घ) मयूराणाम् ________। (शिखीनाम् / शुकानाम् / पिकानाम्)
(ङ) अनेकेषाम् ________। (जनानाम् / वैज्ञानिकानाम् / बहूनाम्)
उत्तरम्:
(क) क्षिती
(ख) भाति
(ग) विपश्चिज्जानाम्
(घ) शिखीनाम्
(ङ) बहूनाम्।

प्रश्न 3.
श्लोकांशमेलनं कृत्वा लिखत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Q3
उत्तरम्:
(क) त्रिशूलाग्निागैः पृथिव्यास्त्रधौरेः अणूनां महाशक्तिभिः पूरितेयम्
(ख) मा गणमानानां सोया मिनी-पाजने भारतस्वर्णभूमिः
(ग) वने दिग्गजानां तथा केसरीणाम् तटीनामियं वर्तते भूधराणाम्
(घ) सुपूर्ण पीयूषतुल्यम्
(ङ) इयं वीरभोग्या तथा कर्मसेव्या जगद्वन्दनीया च भूः देवगेया

प्रश्न 4.
चित्रं दृष्ट्वा (पाठात्) उपयुक्तपदानि गृहीत्वा वाक्यपूर्ति कुरुत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Q4
(क) अस्मिन् चित्रे एका _________ वहति।
(ख) नदी ___________ नि:सरति।
(ग) नद्याः जलं ________ भवति।
(घ) ________ शस्यसेचनं भवति।
(ङ) भारतः ________ भूमिः अस्ति।
उत्तरम्:
(क) नदी
(ख) पर्वतात्
(ग) पीयूषतुल्यं
(घ) नद्याः जलेन

प्रश्न 5.
चित्राणि दृष्ट्वा (मञ्जूषातः) उपयुक्तपदानि गृहीत्वा वाक्यपूर्ति कुरुत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Q5
(क) अस्मिन् चित्रे एका __________ दृश्यन्ते।
(ख) एतेषाम् अस्त्राणां __________ युद्धे भवति।
(ग) भारतः एतादृशानां __________ प्रयोगेण विकतिसदेशः मन्यते।
(घ) अत्र परमाणुशक्तिप्रयोगः अपि __________।
(छ) आधुनिकैः अस्त्रैः __________ अस्मान् शत्रुभ्यः रक्षन्ति।
(च) __________ सहायतया बहूनि कार्याणि भवन्ति।
उत्तरम्:
(क) अस्त्राणि
(ख) प्रयोगः
(ग) अस्त्राणाम्
(घ) भवति
(छ) सैनिकाः
(च) उपग्रहाणाम्।

प्रश्न 6(अ).
चित्रं दृष्ट्वा संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Q6
उत्तरम्:
(क) इदं दीपावली-महोत्सवस्य चित्रम् अस्ति।
(ख) चित्रे एक सुन्दर विशाल च भवनमस्ति।
(ग) भवनस्य आंगने जनाः सन्ति।
(घ) जनाः नार्यः च दीपान प्रज्वालयन्ति।
(ङ) इदं पर्व सम्पूर्ण भारते-अन्यत्र च मानयन्ति।

प्रश्न 6(आ).
चित्रं दृष्ट्वा संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Q6.1
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Q6.2
उत्तरम्:
(क) इदं रक्षाबंधन पर्व इत्यस्य चित्रं वर्तते।
(ख) रक्षाबंधन राष्ट्रियां पर्व अस्ति।
(ग) अस्मिन भगिनी भ्रातुः हस्ते रक्षासूत्रं बन्धति।
(घ) प्राता भगिन्याः सुरक्षायाः आश्वासनं ददाति।
(ङ) इदं पर्व भगिनीभ्रातो; महत् पर्व वर्तते।

प्रश्न 7.
अत्र चित्रं दृष्ट्वा संस्कृतभाषया पञ्चवाक्येषु प्रकृतेः वर्णनं कुरुत।
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Q7
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Q7.1
उत्तरम्:
(क) अस्मिन् चित्रे एकं वनं दृश्यते।
(ख) वने महान्तो वृक्षाः विलसन्ति।
(ग) वृक्षाः फलच्छायाप्रदायकाः भवन्ति।
(घ) वृक्षः काष्ठानि प्राप्यन्ते।
(ङ) वनेन पर्यावरण संरक्ष्यते।

योग्यता-विस्तारः
प्राचीन काल में भारत को सोने की चिड़िया कहा जाता था, इसी भाव को ग्रहण कर कवि ने प्रस्तुत पाठ में भारतभूमि की प्रशंसा करते हुए कहा है कि आज भी यह भूमि विश्व में स्वर्णभूमि बनकर ही सुशोभित हो रही है।

कवि कहते हैं कि आज हम विकसित देशों की परम्परा में अगग्रण्य होकर मिसाइलों का निर्माण कर रहे हैं, परमाणु शक्ति का प्रयोग कर रहे हैं। इसी के साथ ही साथ हम ‘उत्सवप्रियाः खलु मानवाः नामक उक्ति को चरितार्थ भी कर रहे हैं कि ‘अनेकता में एकता है हिंद की विशेषता’ इसी आधार पर कवि के उद्गार हैं कि बहतु मतावलम्बियों के भारत में होने पर भी यहाँ ज्ञानियों, वैज्ञानिकों और विद्वानों की कोई कमी नहीं है। इस धरा ने सम्पूर्ण विश्व को शिल्पकार, इंजीनियर, चिकित्सक, प्रबंधक, अभिनेता, अभिनेत्री और कवि प्रदान किए हैं। इसकी प्राकृतिक सुषमा अद्भुत है। इस तरह इन पद्यों में कवि ने भारत के सर्वाधिक महत्त्व को उजागर करने का प्रयास किया है।

पाठ में पर्वो और उत्सवों की चर्चा की गई है ये समानार्थक होते हुए भी भिन्न हैं। पर्व एक निश्चित तिथि पर ही मनाए जाते हैं, जैसे – होली, दीपावली, स्वतन्त्रता दिवस, गणतंत्र दिवस इत्यादि। परन्तु उत्सव व्यक्ति विशेष के उद्गार एवं आहाद के द्योतक हैं। किसी के घर सतानोत्पत्ति उत्सव का रूप ग्रहण कर लेती है तो किसी को सेवाकार्य में प्रोन्नति प्राप्त कर लेना, यहाँ तक कि बिछुड़े हुए बंधु-बांधवों से अचानक मिलना भी किसी उत्सव से कम नहीं होता है।

Class 8 Sanskrit Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Summary

पाठ-परिचयः
संस्कृत के मूर्धन्य विज्ञान कवि कृष्णचन्द्र त्रिपाठी की रचना से संकलित श्लोकों में देश के गौरव का गुणगान, यशोगान किया गया। अनाज, कला, प्रौद्योगिकी, वन संपदा, सामरिक शक्ति, परमाणु-शक्ति सम्पन्नता का वर्णन किया गया है। छात्र इन श्लोकों को गाएँ और देश की ताकत का अनुभव करें, इसलिए यह संकलन किया गया है।

मूलपाठः
सुपूर्ण सदैववास्ति खाद्यान्नभाण्डं नदीनां जलं यत्र पीयूषतुल्यम।
इयं स्वर्णवद् भाति शस्यैधरेयं क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः ॥1॥

त्रिशुलाग्निनागैः पृथिव्यस्वघोरैः अणूनां महाशक्तिभिः पूरितेयम्।
सदा राष्ट्ररक्षारतानां धरेयम् क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः ॥2॥

इय वीरभोग्या तथा कर्मसेव्या जगद्वन्दनीया च भूः देवगेया।
सदा पर्वणामुत्सवानां धरेयं क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः ॥3॥

इदं ज्ञानिना चैव वैज्ञानिकानां विपश्चिज्जनानामियं संस्कृतानाम्।
बहूनां मतानां जनानां धरेयं क्षितौ राजतै भारतस्वर्णभूमिः ॥4॥

इयं शिल्पिनां यन्त्रविद्याधराणां भिषक्शास्त्रिणां भूः प्रबन्धे युतानाम्।
नटानां नटीना कवीनां धरेयं क्षितौ राजतै भारतस्वर्णभूमिः ॥5॥

वने दिग्गजानां तथा केशरीणां तटीनामियं वर्तते भूधराणाम्।
शिखीनां शुकानां पिकानां धरेयं क्षितौ राजतै भारतस्वर्णभूमिः ॥6॥

अन्वयः
1. इयम् धरा खाद्यान्नभाण्डम् सुपूर्णम् अस्ति यत्र नदीनाम् जलम् पीयूषतुल्यम् (अस्ति), इयम् शस्यैः स्वर्णवत भाति, इयम् भारतस्वर्णभूमिः क्षितौ रजते।

2. इयम् घोरै-त्रिशूल-अग्नि-नागैः पृथिवी अस्त्रैः राष्ट्ररक्षारतानाम् अणूनाम् महाशक्तिभिः पूरिता (अस्ति), इयम् भारतस्वर्णभूमिः सदा क्षितौ राजतै।

3. इयम् वीरभोग्या कर्मसेव्या तथा जगत वन्दनीया देवगेयाः च भूः (अस्ति), पर्वणामुत्सवानाम् इयम् भारतस्वर्णभूमिः क्षिती राजते।

4. इयम् धरा संस्कृतानाम् विपश्चिज्जनानाम् ज्ञानिनाम् वैज्ञानिकानाम् च एव, इयम् बहूनाम मतानाम जनानाम् भारतस्वर्णभूमि क्षितौ राजते।

5. इयम् धरा नटानाम् नटीनाम् कवीनाम् शिल्पिनाम् यन्त्रविद्या-धराणाम् भिशक्शास्त्रिणाम् भूः प्रबन्धे युतानाम् इयम् भारतस्वर्णभूमिः क्षितौ राजते।

6. इयम् धरा वने दिग्गजानाम् केसरीणाम् तथा भूधराणाम् तटिनाम् शिखीनाम् शुकानाम् पिकानाम् इयम् भारतस्वर्णभूमिः क्षितौ राजते।

सन्धिविच्छेदः
खाद्यान्न = खाद्य + अन्न।
शस्यैधरेयम् = शस्यैः + धरा + इयम्।
त्रिशूलाग्नि = त्रिशूल + अग्नि।
पृथिव्यस्वघोरै = पृथिवी + अस्त्रघोरै।
पूरितेयम् = पूरिता + इयम्।
धरेयम् = धर + इयम्।
विपश्चिज्जनानामियम् = विपश्चित + जनानाम् + इयम्।
दिग्गजानाम् = दिक् + गजानाम्।

संयोग:
पर्वणामुत्सवानाम् = पर्वणाम् + उत्सवानाम्।
तटीनामियम् = तटीनाम् + इयम्।

पदार्थबोध:
भाण्डम् = भण्डार (प्रचुरता)।
पीयूषतुल्यम् = अमृत समान (सुधातुल्यम्)।
स्वर्णवन = सोने जैसा (काञ्चनमिव)।
भाति = सुशोभित हो रही है (शोभते)।
क्षिती – पृथ्वी पर (धरायाम्)।
धरेयम् – यह धरती (इयं वसुधा)।
राजते = सुशोभित है (सुशोभते)।
त्रिशूलाग्निनागैः = त्रिशूल-अग्नि-नाग-पृथ्वी-आकाश पाँच मिसाइलों के नाम हैं (एतानि महास्त्राणि सन्ति)।
पर्वणामुत्सवानाम् = पूर्वो और उत्सवों की (शुभ-अवसराणाम्)।
विपश्चिज्जनानाम् = विद्वानों की (विदुषाम्)।
यन्त्रविद्याधराणाम् = यन्त्र विद्या जानने वालों की (यन्त्रविद्या जानताानाम् जानानम)।
प्रबंधे युतानाम् = प्रबंधकों की (प्रबन्धकानाम्)।
भूधराणाम् = पहाड़ों की (पर्वतानाम्)।
नटीनाम् = नदियों की (नदीनाम्)।
केसरीणाम् = शेरों की (सिंहानाम्)।
दिग्गजानाम् = हाथियों की (हस्तीनाम्)।
शिखीनाम् = मोरों की (मयूराणाम्।

सरलार्थ-
1. यह धरती खाद्यान्न भण्डारों से परिपूर्ण है, जहाँ की नदियों का पानी अमृत के समान है, सोने के समान चमक वाली यह भारतभूमि धरती पर राज करती है, सुशोभित है।

2. यह स्वर्णभूमि भारत भूमि देश रक्षा में लगे त्रिशूल, अग्नि, नाग, पृथ्वी और आकाश मिसाइलों व परमाणु शक्तियों से संपन्न है, ऐसी यह धरती संपूर्ण पृथ्वी पर राज करती है।

3. यह वीर भोग्या व कर्मसेव्या है, जगत् वन्दनीय है, इसका (यशोगान) देवता भी करते हैं। ऐसी भारत स्वर्ण भूमि अनेक पर्वो उत्सवों की भूमि सदा धरती पर राज करती है।

4. यह धरती संस्कृत विद्वानों, ज्ञानियों, वैज्ञानिकों की भूमि है। अनेक धर्मावलम्बी लोगों की यह भारत स्वर्णभूमि संपूर्ण विश्व पर राज करती है।

5. यह धरती कवियों अभिनेता-अभिनेत्रियों, डॉक्टर-इंजीनियरों, शिल्पियों, मशीन के जानकारों, भूमि प्रबंधकों की भूमि है। यह भारत स्वर्णभूमि संपूर्ण धरती पर सदा विराजती है।

6. यह वसुंधरा जंगल में हाथियों, सिंहों, नदियों, पर्वतों की भूमि है। मोर, तोते, कोयल आदि से शोभित यह भारतभूमि सदा पृथ्वी पर शोभित है।

भावार्थ-
पाठ का केंद्रीय भाव भारत की चहुंमुखी प्रगति का वर्णन करता है।

10 Lines on Health is Wealth for Students and Children in English

by
10 Lines on Health is Wealth

10 Lines on Health is Wealth: An old saying says, “When money is lost, something is lost, but when health is lost, everything is lost”. The body we possess is the medium of everything we do. Therefore, we should take care of ourselves to ensure a better life. However, in the past few years, we have witnessed a radical change in people’s lifestyle, by which they are ignoring their health as a consequence of being busy in their work or ignorance to themselves.

A healthy lifestyle keeps one away from all the diseases, has more excellent immunity. So, one must take the right amount of vegetables and fruits along with pulses and dry fruits. Not only that but also one should take rest by sleeping for six to eight hours a day. Yoga and physical exercises should do regularly to keep the body active. Also, he or she should play various outdoor games and fresh breath air. One should not skip meals. Only then one can have the energy to achieve whatever he wants in life because a healthy mind lies in a healthy body.

Enhance your vocabulary and writing skills with 10 Lines Essays available. Spark up the creativity in you and access various Topics on 10 Lines all in one place.

Set 1 – 10 Lines on Health is Wealth for kids

Set 1 is helpful for students of Classes 1, 2, 3, 4 and 5.

  1. It is rightly said that health is the most incredible wealth because one can enjoy the good life when he or she is healthy.
  2. Health is the most precious thing which cannot be purchased by money.
  3. Sound sleep is bestowed to those who are healthy.
  4. We are usually deprived of enjoying our lives because of upset health.
  5. The prime source of happiness and bliss is our health.
  6. One must drink clean and pure water, take fresh air, exercise daily, take proper sunlight and maintain cleanliness to be healthy.
  7. Good health encourages to do something productive and earn.
  8. A healthy person is always energetic and never takes the path of a lazy person.
  9. Wealth is only visible to our eyes, but health is the real and the valuable one.
  10. A healthy life leads to a happy life too.

10 Lines on Health is Wealth 1

Set 2 – 10 Lines on Health is Wealth for School Children

Set 2 is helpful for students of Classes 6, 7 and 8.

  1. Health is the most incredible wealth for every organism.
  2. We ultimately lose interest in everything happening around us, when our health fails to cooperate with us.
  3. Living a healthy life will help us to remain positive in every situation.
  4. Our health is our biggest asset and should always be kept at priority.
  5. The best and only way to have sound health is a properly balanced diet, a daily exercise routine and an undisturbed sleep for 7-8 hours.
  6. Being healthy will prevent us from facing chronic diseases in the long term.
  7. Our mental peace is controlled by the kind of lifestyle we live in.
  8. It’s better to work on ourselves from the initial place rather than gulping medicines.
  9. Hygiene is also a significant factor in maintaining good health.
  10. Good health reduces the level of stress and promotes activity.

Set 3 – 10 Lines on Health is Wealth for Higher Class Students

Set 3 is helpful for students of Classes 9, 10, 11, 12 and Competitive Exams.

  1. We must be careful towards our health.
  2. Getting rid of harmful addictions is very important to achieve a healthy life.
  3. We should have a definite and right BMI(body mass index).
  4. One should not be overweight or malnourished. Instead, it should have a proper weight under his/her height.
  5. Another step of being healthy is by adapting the saying in our life
  6. ” Early to bed, early to rising makes a man happy, healthy, and wise!”
  7. We should believe in the formula that ‘my food is my medicine’.
  8. We should minimize eating junk food and soft drinks by substituting them with organic vegetables and milk and fruit juices, nuts, etc.
  9. Daily 3 to 4 km brisk walking can keep us fit and healthy Wealth loss can be recovered but not the health.
  10. We must not destroy our health by running madly behind wealth.

10 Lines on Health is Wealth 2

Frequently Asked Questions on Health is Wealth

Question 1.
What are some good and healthy habits we should follow to have a healthy living?

Answer:
We should eat healthy food, maintain a proper diet, including all nutrition comprising carbohydrates, proteins, fats, vitamins and minerals in the appropriate amount and drink ample water. We should do regular exercise and quit smoking and drinking alcohol.

Question 2.
What significance does sleep have on our health?

Answer:
There is enough significance of sleep on our health. One should sleep for six to eight hours of the day that too during night time to ensure proper rest to the body.

Honor Roll Certificate | Format, How to Get? Benefits and Eligibility

by
HonorRoll Certificate

Honor Roll Certificate: The honor roll certificate is given to the students who have scored more than average marks in their academic exams by their schools or colleges. The certificate honors them for their excellent performance in academics and also encourages them to perform in the same way, in the future.

The honor roll certificate plays an important role for each student. It signifies the talent of the students with respect to their studies. It denotes how brilliant a student is. The school principal or class teacher is responsible to highlight such bright students and make them feel special. It will also encourage other students who tend to perform well in their academics to want this certificate.

Honor Roll Certificate Importance

Students get energized for the work he/she did at school. Making an honor move endorsement students is simple and it’s exceptionally fulfilling. In many schools, educators know about such understudies who dominate in their scholastics. It’s a method to perceive their endeavors in their scholarly examinations. They are likewise remunerated for taking an interest in extra-curricular exercises. To an understudy it a badge of appreciation for making an honest effort, student can give these authentications.

Ensure students consider the honor move authentication phrasings cautiously. It will assist with passing on student’s messages well. The two understudies and parents like such testaments. It makes an understudy cheerful and it makes his/her folks glad for the accomplishment. These days, instructors and schools give various types of grants to youngsters. In any case, none of them make quite a bit of an effect as an authentication.

Types of Honor Roll Certificate

There could be different types of honor roll certificates based on distinction, marks, grades, etc.

  • Academic Distinction
  • Principal’s List of students with distinction
  • Academic achievement award
  • Academic award from different colleges or schools

When a year, understudies get these kinds of grants dependent on their presentation. On the off chance that an understudy performed far in excess of what’s generally anticipated, he may get such an award. In colleges, understudies may likewise get on the Dean’s rundown. An understudy would have the option to get on this rundown on the off chance that he/she procures the evaluation required.

Understudies who get this kind of grant get perceived by their school college. The acknowledgment at that point goes into the understudy’s lasting record. Likewise, it shows up on his/her authority transcript. There are additionally discipline-based honors that an understudy gets for carrying on well.

Honor Roll Certificate Format

The honor roll certificate will include the following details:

  • Name of the student
  • School or College name
  • Honored for: (Achievements or accomplishments in academics)
  • Date
  • Signature of Principal/Dean
  • Logo of the School/College

Who Gets the Honor Roll Certificate?

This is the absolute first thing student need to do to get on the way to being essential for the honor roll. Get some information about the prerequisites students need. Students need to understand what GPA students need to get and if there are some other capabilities to meet. Additionally, see whether joining any extra-curricular exercises will help student’s motivation.

Besides student educators, students may likewise address the student’s direction advisor. Inquire as to whether there are any conduct prerequisites related to the honor roll. Consider student’s expertise level and plan out student’s courses likewise. A few courses may affect the computations of student’s GPA. Get some information about taking these courses.

Additionally, when students realize that taking them will help the student arrive at the student’s objective, go on! In the entirety of student’s classes, ensure students meet the evaluation prerequisites. Don’t simply focus on the significant classes; make an honest effort in every one of them. That way, every one of the student’s evaluations will add up and students have a superior possibility of arriving at the necessary by and large GPA.

Observe every one of the forthcoming appraisals so students can read for them. Typically, such evaluations and tasks have an enormous influence on a student’s last grade so attempt to give a valiant effort. At the point when student realize that student has a test, a test or such the following day, ensure student’s all around rested so the student can perform well.

Monitor student’s most current evaluations. In doing this, students will have the option to concentrate on more zones or subjects students are not excelling in. Obviously, students should abandon different subjects. At the point when students are considering, saved more opportunity for the student of the subject are battling in. Yet in addition concentrate for those students are excelling on.

It’s likewise a smart thought to keep an open correspondence with student’s educators. Don’t simply get some information about getting on the honor move toward the starting at that point quit conversing with them after.

How to Get Honor Roll Certificate?

When students understand what they need to do, the following stage is to put forth a concentrated effort. At the point when students in class, focus on student’s educators. This is significant so students comprehend the exercises. Furthermore, in the event that anything is hazy, don’t be reluctant to pose inquiries.

In the event that a student doesn’t give close consideration in class, the student probably won’t have the option to arrive at the honor roll. This is so on the grounds that students missed a portion of the exercises. At that point student can bid farewell to the honor move declaration student were expecting to get before the year’s over.

Achieve student’s schoolwork reliably. Regardless of what sort of schoolwork it is and regardless of where students are put to the side some an ideal opportunity to achieve student’s schoolwork. Indeed, even a solitary task may influence student’s evaluations so do whatever it takes not to miss any.

Educators give out schoolwork to support student’s learning in class so try to do them. Additionally, it’s never a smart thought to leave schoolwork until the latest possible time. At the point when a student does this, the student’s probably going to make a terrible display. This will at that point lessen student’s odds of getting on the honor roll.

While considering phrasing, she will expound on the tasks. Continuously turn in tasks that students have contemplated well. Likewise, incorporate those students who are positive about submitting.

Honor Roll Certificate Advantages

Many of the schools part with tokens to remunerate the understudies who perform better compared to other people. Yet, typically, these tokens wind up social affair dust in their homes. In this way, it doesn’t appear to be the most ideal approach to perceive the endeavors of understudies to perform the above assumptions.

On the off chance that students plan it well, the testament can resemble an authority archive. Truth be told, if the endorsement comes from the school, it really is an authority certification. Instructors can put to make the endorsement look proficient or fun.

Another advantage of giving such declarations is that understudies love getting them. It’s an incredible method to spur student’s understudies and keep them eager. They don’t abandon making an honest effort in school.

Contingent upon the student’s understudy’s level, he/she might have the option to utilize the declaration. Likewise, students can give it for various purposes. An understudy may utilize an honor move endorsement of secondary school while applying for a school.

FAQ’s on Honor Roll Certificate

Question 1.
What is honor roll?

Answer:
Honor roll certificate is issued to the list of students who have earned excellent marks in their academics, by the schools or college.

Question 2.
Who qualifies for the honor roll?

Answer:
Students must score a good GPA (Grade point average) to get recognized as the honor roll. They should have got at least ‘A’ grade in their academics, to get on the list of Principals.

Question 3.
How to create an honor roll certificate?

Answer:
Put your school name and logo, name of the qualifier, statement of recognition, day, date and year, the signature of the principal.

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम्

by

We have given detailed NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Questions and Answers will cover all exercises given at the end of the chapter.

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम्

अभ्यासः

प्रश्न 1.
पाठे दस गीतं सस्वरं गायत।
उत्तरम्:
शिक्षकसहायतया छात्राः स्वयमेव कुर्वन्तु।

प्रश्न 2.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत-
(क) स्वकीय साधनं किं भवति?
उत्तरम्:
स्वकीयबलम्/बलम्।

(ख) पथि के विषमाः प्रखराः?
उत्तरम्:
पाषाणाः।

(ग) सततं किं करणीयम्?
उत्तरम्:
ध्येय-स्मरणम्।

(घ) एतस्य गीतस्य रचयिता कः?
उत्तरम्:
श्रीधर-भास्कर-वर्णेकरः।

(ङ) सः कीदृशः कविः मन्यते?
उत्तरम्:
राष्ट्रवादी।

प्रश्न 3.
मञ्जूषातः क्रियापदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
निधेहि विधेहि जहीहि देहि भज चल कुरु
यथा- त्वं पुरतः चरणं निधेहि।
(क) त्वं विद्यालयं _________।
(ख) राष्ट्रे अनुरक्तिं _________।
(ग) मह्यं जलं _________।
(घ) मूढ! _________ धनागमतृष्णाम्।
(ङ) _________ गोविन्दम्।
(च) सततं ध्येयस्मरणं _________।
उत्तरम्:
(क) त्वं विद्यालयं चल।
(ख) राष्ट्रे अनुरक्ति विधेहि।
(ग) मह्यं जलं देहि।
(घ) मूढ़! जहीति धनागमतृष्णाम्।
(ङ) भज गोविन्दम्।
(च) सततं ध्येयस्मरणं कुरु!

प्रश्न 4.
मञ्जूषातः अव्ययपदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
एव खलु तथा परितः पुरतः सदा विना
(क) विद्यालयस्य __________ एकम् उद्यानम् अस्ति।
(ख) सत्यम् __________ जयते।
(ग) किं भवान् स्नानं कृतवान् __________?
(घ) सः यथा चिन्तयति __________ आचरति।
(ङ) ग्राम __________ वृक्षाः सन्ति।
(च) विद्या __________ जीवनं वृथा।
(छ) __________ भगवन्तं भज।
उत्तरम्:
(क) विद्यालयस्य पुरतः एकम् उद्यानम् अस्ति।
(ख) सत्यम् एव जयते।
(ग) किं भवान् स्नानं कृतवान् खलु?
(घ) सः यथा चिन्तयति तथा आचरति।
(ङ) ग्रामं परितः वृक्षाः सन्ति।
(च) विद्यां विना जीवनं वृथा।
(छ) सदा भगवन्तं भज।

प्रश्न 5.
विलोमपदानि योजयत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q5
उत्तरम्:
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q5.1

प्रश्न 6.
लट्लकारपदेभ्यः लोट-विधिलिङ्लकारपदानां निर्माणं कुरुत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q6
उत्तरम्:
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q6.1

प्रश्न 7.
अधोलिखितानि पदानि निर्देशानुसार परिवर्तयत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q7
उत्तरम्:
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q7.1

प्रश्न 8.
उचितकथनानां समक्षम् ‘आम्’, अनुचितकथनानां समक्षं ‘न’ इति लिखत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q8
उत्तरम्:
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q8.1

प्रश्न 9.
वाक्यरचनया अर्थभेदं स्पष्टीकुरुत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q9
उत्तरम्:
(क) परितः (सब तरफ) – गृहं परितः वृक्षाः सन्ति।
पुरतः (सामने) – विद्यालयस्य पुरतः शिवालयः शोभते।

(ख) नगः (पर्वत) – ‘नगः’ इत्यस्य पर्यायः अस्ति-पर्वतः।
नागः (नाग, सर्प) – शिवस्य कण्ठे नागः राजते।

(ग) आरोहणम् (चढ़ना) – पर्वते रात्रौ आरोहणं न करणीयम्।
अवरोहणम् (उतरना) – सः शय्यातः अवरोहणं करोति।

(घ) विषमाः (टेढ़े-मेढ़े, असमान) – पर्वतीय-मार्गाः विषमाः भवन्ति।
समाः (समान, समतल) – समाः मार्गाः शोभन्ते।

योग्यता-विस्तारः
न गच्छति इति नगः। पतन् गच्छतीति पन्नगः।
उरसा गच्छतीति उरगः। वसु धारयतीति वसुधा।
खे (आकाशे) गच्छति इति खगः। सरतीति सर्पः।

डॉ, श्रीधरभास्कर वर्णेकर (1918-2005 ई.) नागपुर विश्वविद्यालय में संस्कृत विभाग के अध्यक्ष थे। उन्होंने संस्कृत भाषा में काव्य, नाटक, गीत इत्यादि विधाओं की अनेक रचनाएँ की। तीन खण्डों में संस्कृत-वाङ्मय-कोश का भी उन्होंने सम्पादन किया। उनकी रचनाओं में ‘शिवराज्योदयम्’ महाकाव्य एवं ‘विकानन्दविजयम्’ नाटक सुप्रसिद्ध हैं।

प्रस्तुत गीत में पज्झटिका छन्द का प्रयोग है। इस छन्द के प्रत्येक चरण में 16 मात्राएँ होती हैं। हिन्दी में इसे चौपाई कहा जाता है।

Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Summary

पाठ परिचयः
श्रीधरभास्कर वर्णेकर ओजस्विता के कवि हैं। प्रस्तुत गीत में चुनौतियों को स्वीकार करते हुए आगे बढ़ने का आह्वान किया है। वर्णेकर एक राष्ट्रवादी कवि हैं। इस गीत के माध्यम से उन्होंने जन-जागरण तथा कर्मठता का सन्देश दिया है। सदैव सजग रहते हुए बढ़ते रहो।
लोट-विधिलिङ्-प्रयोगः

मूलपाठः
1. चल चल पुरतो निधेहि चरणम्।
सदैव पुरतो निधेहि चरणम्।।

2. गिरिशिखरे ननु निजनिकेतनम्।
विनैव यानं नगारोहणम्॥
बलं स्वकीयं भवति साधनम्।
सदैव पुरतो ………………….. ||

3. पथि- पाषाणा विषमाः प्रखराः।
हिंसाः पशवः परितो घोराः।।
सुदुष्करं खलु यद्यपि गमनम्।
सदैव पुरतो ………………….. ||

4. जहीहि भीतिं भज भज शक्तिम्।
विधेहि राष्ट्र तथाऽनुरक्तिम्।।
कुरु कुरु सततं ध्येय-स्मरणम्।
सदैव पुरतो ………………….. ||

अन्वयः
1. चल चल, पुरतः चरणं निधेहि। सदैव (सदा एव) पुरतः चरणं निधेहि।

2. निज-निकेतनं ननु गिरिशिखरे (विद्यते)। यानं विना एव नग-आरोहणम् (करोमि)। स्वकीयं बलं साधनं भवति। सदैव पुरतः …………………।

3. पथि विषमाः, प्रखरा: (च) पाषाणा: (वर्तन्ते।)। परितः हिंसाः, घोरा: (च) पशवः (विद्यन्ते)। यद्यपि गमनं खलु सुदुष्करम्। सदैव पुरतः ………………….।

4. भीतिम् इति जहि, शक्ति भज भज। तथा राष्ट्रे अनुरक्तिं विधेहि।

सतत ध्यये-स्मरणं कुरु कुरु। सदैव पुरतः चरणं विधेहि।

सन्धिविच्छेदः
पुरतो निधेहि = पुरतः + निधेहि।
विनैव = विना एव।
नगारोहणम् = नग + आरोहणम्।
सदैव – सदा एव।
पाषाणा विषमा: = पाषाणा: विषमाः।
परितो घोराः = परितः + घोराः।
यद्यपि = यदि + अपि।
जहीति = जहि + इति।
तथानुरक्तिम् = तथा + अनुरक्तिम्।

पदार्थबोध:
सदैव = हमेशा (सर्वदैव, सदा)।
पुरतः = आगे (अग्रे, अग्रत:)।
निधेहि = रखो (वर्धस्व, कुरु)।
गिरिशिखरे – = पर्वत की चोटी पर (पर्वतशिखरे)।
निजनिकेतनम् = अपना घर (वासः, स्वग्रहम्, स्वनिवासः)।
विनैव (विना + एव) = बिना ही (ऋते एव)।
नगः = पर्वत (गिरिः, पर्वतः)।
स्वकीयम् = अपना (आत्मीयम्, निजम्, स्वम्)।
पथि = मार्ग में (मार्गे)।
पाषाणा: = पत्थर (प्रस्तराः)।
विषमाः = टेढ़े-मेढ़े (कुटिलाः, असामान्याः)।
प्रखराः = तीखे, तेज (तीक्ष्णा:)।
हिंसाः = हिंसक (हिंसका:)।
परितः = चारों ओर (अभितः, सर्वतः)।
घोराः – भयंकर (भयंकराः, भयावहाः)।
सुदुष्करम् = अत्यधिक कठिन (अतिकठिनम्)।
जहि = छोड़ दो (त्यज्)।
भज = भजो, जपो (जप)।
विधेहि = करो (कुरु)।
अनुरक्तिम् = स्नेह, प्रेम (स्नेहम्)।
सततम् = लगातार (निरन्तरम्)।
ध्येयस्मरणम् = उद्देश्य का स्मरण (लक्ष्यस्मरणम्)।
कुरु = करो (कुरुष्व, सम्पादय)।

सरलार्थ:
1. चलो, चलो, आगे कदम बढाओ। सदैव आगे कदम बढ़ाओ।
2. मेरा निवास पर्वत की चोटी पर है। यान के बिना ही मैं पर्वतारोहण करता हूँ। अपना बल ही (मुख्य) साधन होता है। सदैव आगे कदम बढ़ाओ।
3. मार्ग में टेढ़े-मेढ़े और नुकीले पत्थर हैं। चारों तरफ भयंकर व हिंसक पशु हैं जबकि गमन बहुत कठिन है। (फिर भी) सदैव आगे कदम बढ़ाओ।
4. भय को त्याग दो। शक्ति को भजो (सेवन करो)। स्वदेश से अनुराग (प्रेम) करो। अपने लक्ष्य का निरन्तर ध्यान रखो। सदैव आगे कदम बढ़ाओ।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 2 स्वर्णकाकः

by

We have given detailed NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 2 स्वर्णकाकः Questions and Answers will cover all exercises given at the end of the chapter.

Shemushi Sanskrit Class 9 Solutions Chapter 2 स्वर्णकाकः

अभ्यासः

प्रश्‍न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत :

(क) निर्धनायाः वृद्धायाः दुहिता कीदृशी आसीत्?
उत्तर:
निर्धनायाः वृद्धायाः दुहिता विनम्रा मनोहरा च आसीत्।

(ख) बालिकया पूर्व किं न दृष्टम् आसीत्?
उत्तर:
बालिकया पूर्व स्वर्णकाक: न दृष्टः आसीत्।

(ग) रुदन्ती बालिका काकः कथम् आश्वासयत्?
उत्तर:
काकः प्रोवाच : मा शुचःअहं तुभ्यं तण्डुल मूल्यं दास्यामि।

(घ) बालिका किं दृष्ट्वा आश्चर्यचकिता जाता?
उत्तर:
बालिका स्वर्णमयं प्रासादं दृष्ट्वा आश्चर्यचकिता जाता।

(ङ) बालिका केन सोपानेन स्वर्णभवनम् आससाद?
उत्तर:
बालिका स्वर्णसोपानेन स्वर्णभवनं आससाद।

(च) सा ताम्रस्थाली चयनाय किं तर्क ददाति?
उत्तर:
सा अकथयत् : “अहं निर्धनाडिस्म, अत: माम्रस्थाल्यामेव भोजनं करिष्यामि।”

(छ) गर्विता बालिका कीदृशं सोपानम् अयाचत् कीदृशं च अप्राप्नोत।
उत्तर:
गर्विता बालिका स्वर्णसोपानं अयाचत् परं ताम्रमयं अप्राप्नोत्।

प्रश्‍न 2.
(क) अधोलिखितानां शब्दानां विलोमपद विलोमपद पाठात् चित्वा लिखत

  1. पश्चात् ………
  2. हसितुम् ……..
  3. अध: ………..
  4. श्वेतः ……….
  5. सूर्यास्त: ………
  6. सुप्तः ……….

उत्तर:

  1. पश्चात् – पूर्वम्
  2. हसितुम् – रोदितुम्
  3. अध: – उपरि
  4. श्वेत: – कृष्णः
  5. सूर्यास्त: – सूर्योदयः
  6. सुप्तः – प्रबुद्धः

(ख) सन्धिं कुरुत

  1. नि + अवसत्
  2. सूर्य + उदयः
  3. वृक्षस्य + उपरि
  4. हि + अकारयत्
  5. च + एकाकिनी
  6. इति + उक्त्वा
  7. प्रति + अवदत्
  8. प्र + उक्त म्
  9. अत्र + एवं
  10. तत्र + उपस्थिता
  11. यथा + इच्छम्

उत्तर:

  1. नि + अवसत् – न्यवसत्
  2. सूर्य + उदयः – सूर्योदयः
  3. वृक्षस्य + उपरि – वृक्षस्योपरि
  4. हि + अकारयत् – हुयकारयत्
  5. च + एकाकिनी – चैकाकिनी
  6. इति + उक्त्वा – इत्युक्त्वा
  7. प्रति + अवदत् – प्रत्यवदत्
  8. प्र + उक्तम् – प्रोक्तम्
  9. अत्र + एव – अत्रैव
  10. तत्र + उपस्थिता – तत्रोपस्थिता
  11. यथा + इच्छम् – यथेच्छम्

प्रश्‍न 3.
स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माण कुरुत

(क) ग्रामे निर्धना स्त्री अवसत्।
उत्तर:
ग्रामे का अवसत्?

(ख) स्वर्णकाळ निवारयन्ती बालिका प्रार्थयत्।
उत्तर:
कं निवारयन्ती बालिका प्रार्थयत्?

(ग) सूर्योदयात् पूर्वमेव बालिका तपस्थिता।
उत्तर:
कस्मात् पूर्वमेव बालिका तत्रोपस्थिता?

(घ) बालिका निर्धनमातुः दुहिता आसीत्।
उत्तर:
बालिका कस्याः दुहिता आसीत्?

(ङ) लुब्धा वृद्धा स्वर्णकाकस्य रहस्यमभिज्ञातवती।
उत्तर: लुब्धा वृद्धा कस्य रहस्यमभिज्ञातवती?

प्रश्‍न 4.
प्रकृति – प्रत्यय – संयोगं कुरुत

  1. हस् + शतृ
  2. भक्ष् + शत
  3. वि + लोकृ + ल्यप्
  4. नि + क्षिप् + ल्यप्
  5. आ + गम् + ल्यप्
  6. दृश् + क्त्वा
  7. शी + क्त्वा
  8. वृद्ध + टा
  9. सुत + टाप्
  10. लघु + तमप्

उत्तर:

  1. हस् + शतृ – हस्न
  2. भक्ष् + शत – भक्षयन्
  3. वि + लोक + ल्यप् – विलोक्य
  4. नि + क्षिप् + ल्यप् – निक्षिप्य
  5. आ + गम् + ल्यप् – आगत्य
  6. दृश् + क्त्वा – दृष्ट्वा
  7. शी + क्त्वा – शयित्वा
  8. वृद्ध + टाप् – वृद्धा
  9. सुत + टाप् – सुता
  10. लघु + तमप् – लघुतमम्

प्रश्‍न 5.
प्रकृति – प्रत्यय – विभागं कुरुत

  1. हसन्तम्
  2. रोदितुम्
  3. वृद्धा
  4. भक्षयन्
  5. दृष्ट्वा
  6. विलोक्य
  7. निक्षिप्य
  8. आगत्य
  9. शयित्वा
  10. सुता
  11. लघुतमम्

उत्तर:

  1. हसन्तम् – हस् + शतृ
  2. रोदितुम् – रुद् + तुमुन्
  3. वृद्धा – वृद्ध + टाप्
  4. भक्षयन् – भक्ष् + शत्
  5. दृष्ट्वा – दृश् + क्त्वा
  6. विलोक्य – वि + लोक + ल्यप्
  7. निक्षिप्य – नि + क्षिप् + ल्यप्
  8. आगत्य – आ + गम् + ल्यप्
  9. शयित्त्वा – शी + क्त्वा
  10. सुता – सुत + टाप
  11. लघुतमम् – लघु + तमप्

प्रश्‍न 6.
अधोलिखितानि कथनानि कः/का, कं/कां च कथयति

कथनानि – कः/का – कं/काम्

(क) पूर्व प्रातराशः क्रियाताम् – ………. – …………..
(ख) सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष – ………. – …………..
(ग) तण्डुलान् मा भक्षय – ………. – …………..
(घ) अहं तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि – ………. – …………..
(ङ) भो नीचकाक! अहमागता, मां तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ – ………. – …………..
उत्तर :
कथनानि – क:/का – कं/काम्

(क) पूर्व प्रातराशः क्रियाताम् – स्वर्णकाकः – बालिकाम्
(ख) सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष – वृद्धा – बालिकाम्
(ग) तण्डुलान् मा भक्षय – बालिका – स्वर्णकाकम्
(घ) अहं तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि – स्वर्णकाकः – बालिकाम्
(ङ) भो नीचकाक! अहमागता, – लुब्धाबालिका – स्वर्णकाकम्

प्रश्‍न 7.
उदाहरणमनुसृत्य कोष्ठकगतेषु पदेषु पञ्चमीविभक्तेः प्रयोग कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयत –

यथा – मषूक: बिलाद् बहिः निर्गच्छति। (बिल)
(क) जनः ………. बहिः आगच्छति। (ग्राम)
(ख) नद्यः ……………… निस्सरन्ति। (पर्वत)
(ग) ……………… पत्राणि पतन्ति। (वृक्ष)
(घ) बालकः ……………… विभेति। (सिंह)
(ड) ईश्वरः ……………… त्रायते। (क्लेश)
(च) प्रभुः भक्तं ……………… निवारयति। (पाप)
उत्तर
(क) जनः ग्रामाद् बहिः आगच्छति।
(ख) नद्यः पर्वतेभ्यः निस्सरन्ति।
(ग) वृक्षात् पत्राणि पतन्ति।
(घ) बालकः सिंहाद् विभेति।
(ङ) ईश्वर: क्लेशात् त्रायते।
(च) प्रभुः भक्तं पापात् निवारयति।

व्याकरणात्मकः बोध:

1. पदपरिचय: – (क)

(क) कस्मिंश्चिद् : किम् (पु.) शब्द, सप्तमी विभक्ति, एकवचन। (कस्मिन् +चित्) किम् शब्द के विभिन्न रूपों के साथ चित् या चन जोड़ देने से हिन्दी में किसी, कोई, कुछ अर्थ निकलता है। अर्थात् अनिश्चयात्मक सर्वनाम वाले शब्द बन जाते हैं।

(ख) एतावृशः – एतद् (पु.) शब्द, प्रथमा विभक्ति, एकवचन। (एतद् + दृशः) संस्कृत में दृक्, दृश् शब्द किसी भी सर्वनाम शब्द के साथ लगकर ………जैसा, ……….समान अर्थ देते हैं। जैसे : एतादृश: : ऐसा (इस के जैसा) कीदृशः कीदृक् = कैसा, किम् + दृश + दृक्।
मादृशः = मुझ जैसा अष्मद् + दृश। एतद् + दृक् = एतादृक् (इस जैसा, ऐसा)।

(ग) तस्मिन् – तत् (पु.) शब्द,सप्तमी विभक्ति, एकवचन। निश्चयात्मक सर्वनाम शब्द। एक प्रकार से आगे आने वाले शब्द से पूर्व समानाधिकरण सम्बन्ध के साथ विशेषण की भाँति प्रयुक्त होता है। जैसे
(तस्मिन् ग्राम) = उस गाँव में।
(तेन काकेन) = उस कौवे ने।

मा तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ

(तां बालिकाम्) : उस बालिका को।

पदपरिचय: (ख)

(i) न्यवसत् – नि + वस् धातु लङ्ल कार, प्रथम पुरुष, एकवचन। निवास करता था।
(ii) उपाजगाम – उप + आ + गम् धातु. लिट्लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन। समीप आया।
(iii) आदिदेश – आ + दिश् धातु, लिट्लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन। आदेश (आज्ञा) दिया।
(iv) मा शुचः – ‘मा’ निषेधार्थक अव्यय पूर्वक शुच् ध तु. लोट्लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन। निषेधार्थ में माइका पूर्व प्रयोग (शोक मत करो)।
(v) लेभे – लम् (आ.प.) धातु लिट्लकार प्रथम पुरुष एकवचन। ली।
(vi) आससाद – आ + सद् धातु. लिट्लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन। पहुंची।
(vii) प्रावोचत् – प्र + वच् धातु लङ्लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन, बोली।

प्रकृति : प्रत्ययविभाग

(क) निक्षिप्य – नि + क्षिप् + ल्यप्। रखकर।
(ख) समुड्डीय – सम् + उड्ड + ल्यप्! उड़कर।
(ग) दृष्टः – दृश्ः + क्तः। देखा।
(घ) हसन्तम् – हस् + शतृ = हसन्, द्वितीया विभक्ति। एकवचन।
(ङ) निवारयन्ती – नि + वृ + शतृ + डीप। हटाती हुई।
(च) प्रहर्षिता – प्र + हर्ष + इतच्, प्रसन्न। अत्यधिक खुश।
(छ) स्वर्णमयम् – स्वर्ण + मयट्. मयट् प्रत्यय। (तद्धित) विशेषण।
या संज्ञा शब्दों के परछे उसका विकार अर्थ में जुड़ता है। सोने का बना। स्वर्ण का विकार, जैसे : आभूषण, सिंहासन, स्वर्णकाक।
इसी प्रकार रजतमयम् – चांदी का बना (विकार)
ताम्रमयम् – ताँचे का विकार, जैसे : ताम्बे का बर्तन।
(ञ) लुब्धा – लुभ् + क्तः + टाप्। लोभयुक्त।
(त) प्रोक्तम् – प्र + वच् + क्तः। कहा गया।
(थ) निर्भसंयन्ती – निर् + भर्त्स + णिच् + शत् + डीप्।

Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 2 स्वर्णकाकः Summary Translation in Hindi

पुरा कस्मिंश्चिद् ग्रामे ……. समुड्डीय तामुपाजगाम।

सन्दर्भ: प्रस्तुत गद्यांश हमारी संस्कृत की पाठ्य : पुस्तक ___ “शेमुषी” (प्रथमोभागः) के “स्वर्णकाकः” नामक पाठ से संकलित किया गया है। प्रस्तुत कहानी के माध्यम से, लोभ रूपौ बुराई से दूर रहने की शिक्षा दी जा रही है।

सरलार्थ: पुराने समय में किसी गाँव में एक निर्धन वृद्धा स्त्री रहा करती थी। उसकी एक विनम्र, सुन्दर पुत्री थी। एक दिन माता ने थाली में चावल रखकर पुत्री को आदेश दिया : “पुत्री, सूर्य की धूप में (रखे) चावलों की पक्षियों से रक्षा करना।” कुछ समय बाद एक विचित्र कौवा उड़कर उसके समीप आया।

नैतादृशः स्वर्णपक्षो …………… निद्रामपि न लेभे।

सरलार्थ: ऐसा सोने के पंख तथा चांदी की चोंच वाला सोने का कौवा उसने पहले कभी नहीं देखा था। उसे चावल खाते हुए तथा हंसते हुए देखकर बालिका (लड़की) रोने लगी। उसको हटाती हुई लड़की ने प्रार्थना की : “तुम चावलों को मत खाओ”। मेरी माता अत्यन्त निर्धन है। सोने के पंखों वाले कौवे ने कहा : “तुम दुःखी मत होओ”। तुम कल सूर्य उगने से पहले गाँव से बाहर पीपल वृक्ष के पीछे आ जाना। __मैं तुम्हे चावलों का मूल्य दे दूंगा। प्रसन्न हुई बालिका का (रात में) नींद भी नहीं आई।

सूर्योदयात्पूर्वमेव सा …………………. भवनमाससाद।

सरलार्थ: (अगले दिन) सूर्य उगने से पूर्व ही वह लड़की वहाँ उपस्थित हो गई। वहाँ वृक्ष के ऊपर देखकर वह आश्चर्य से चकित हो गई, क्योंकि वहाँ एक सोने का बना महल था। जब कौआ सोकर उठा तब उसेने सोने की खिड़की में से बालिका को अत्यन्त हर्षपूर्वक कहा : अहो! तुम आ गई. ठहरो, मैं तुम्हारे लिए सीढ़ी उतारता हूँ। तुम बताओ : सीढ़ी सोने की हो या चांदी की अथवा ताँबे को? कन्या बोली : “मैं एक निर्धन माता की पुत्री हूँ, ताँबे की सीढ़ी से ही आ जाऊँगी”। परन्तु (सोने के कौवे द्वारा उतारी) सोने की सीढ़ी से वह स्वर्णभवन (सोने के महल) में पहुंच गई।

चिरकालं भवने ……………….. स्वगृहं गच्छ।

सरलार्थ: बहत काल तक, महल में सजी अनोखी वस्तुओं को देखकर बालिका हैरान हो गई। उसको थका हुआ देखकर कौवा बोला : “पहले तुम थोड़ा प्रातः कालीन नाश्ता कर लो, बताओ तुम सोने की थाली में भोजन करोगी, या फिर चाँदी की थाली में, अथवा ताम्बे की थाली में? बालिका ने कहा : “मैं निर्धन, ताम्बे की थाली में ही खा लूंगी।” ___ लेकिन तब वह बालिका आश्चर्य से चकित हो गई जब सोने के कौवे ने उसे सोने की थाली में भोजन परोसा। बालिका ने आज तक ऐसा स्वादिष्ट भोजन नहीं खया था। कौवा बोला : “हे बालिका! मैं चाहता हूँ कि तमम हमेशा यहीं पर रहो, परन्तु (घर पर) तुम्हारी माता अकेली है। अतः तुम शीघ्र ही अपने घर चली जाओ”।

इत्युक्त्वा काकः ………………. मूल्यम्।

सरलार्थ: ऐसा कहकर कौवे ने कक्ष (कमरे) के अन्दर से तीन सन्दूकें निकालकर उस लड़की को कहा : “बालिका! तुम स्वेच्छा से कोई एक सन्दूक ले लो। बालिका ने सब में छोटी सन्दूक लेते हुए कहा : “मेरे चावलों का इतना ही मूल्य

गृहमागत्य तया …………….. सजाता।

सरलार्थ: घर पर आकर जब उसने उस सन्दूक को खोला तो उसमें बहुमूल्य हीरों को देखकर वह अत्यन्त प्रसन्न हुई और उस दिन से वह धनी हो गईं।

तस्मिन्नेव ग्रामे …………. हाकारयत्।

सरलार्थ: उसी गाँव में एक अन्य लोभी बुढ़िया रहा करती थी। उसकी भी एक पुत्री थी। (पहली वृद्धा की समृद्धि को देख) ईर्ष्यावश उसने सोने के कौवे का रहस्य पता लगा लिया। उसने भी धूप में चावलों को रखकर अपनी पुत्री को रखवाली हेतु लगा दिया। उसी तरह से सोने के पंख वाले कौवे ने चावल खाते हुए, उसको भी वहीं पर बुला लिया। सुबह वहाँ जाकर वह लड़की कौवे को धिक्कारती हुई जोर से

बोली: “अरे नीच कौवे। लो मैं आ गई, मुझे मेरे चावलों का मूल्य दो।” कौआ बोला : “मैं तुम्हारे लिए सीढ़ी उतारता हूँ।”
तो तुम बताओ कि तुम सोने की बनी सीढ़ी से आओगी. चाँदी __ की सीढ़ी से या फिर ताम्बे की सीढ़ी से? गर्वभरी (घमण्डयुक्त)
बालिका ने कहा : “मैं तो सोने की बनी सीढ़ी से आऊँगी”, किन्तु सोने के कौवे ने उसके लिए ताम्बे की बनी सीढ़ी ही दी। सोने के कौवे ने उसे भोजन भी ताम्बे के बर्तन में ही कराया।

प्रतिनिवृत्तिकाले …………… पर्यत्यजत्।

सरलार्थ: लौटने (विदाई) के समय सोने के कौवे ने कक्ष (कमरे) के अन्दर से तीन सन्दूकें लाकर उसके सामने रखी। लोभ से परिपूर्ण मन वाली उस लड़की ने उनमें से सबसे बड़ी सन्दूक ली। घर पर आकर वह लालची लड़की जब उस सन्दूक को खेलती है तो उसमें वह एक भयङ्कर काले साँप को देखती है। लालची बालिका को लालच का फल मिल गया। उसके पश्चात् उसने लोभ को बिल्कुल त्याग दिया।