NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 8 त्रिवर्णः ध्वजः

We have given detailed NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Ruchira Chapter 8 त्रिवर्णः ध्वजः Questions and Answers will cover all exercises given at the end of the chapter.

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Ruchira Chapter 8 त्रिवर्णः ध्वजः

अभ्यास के प्ररनौं के उत्तर

प्रश्न 1.
शुद्धकथनस्य समक्षम् ‘आम्’ अशुद्धकथनस्य समक्षं ‘न’ इति लिखत
(क) अस्माकं राष्ट्रस्य ध्वजे त्रयः वर्णाः सन्ति।
(ख) ध्वजे हरितवर्णः शान्तेः प्रतीकः अस्ति।
(ग) ध्वजे केशरवर्णः शक्त्याः सूचकः अस्ति।
(घ) स्वतन्त्रतायाः आन्दोलने लक्षाधिकाः जनाः स्वप्राणान् अत्यजन्।
(ङ) अस्माकं ध्वजः अनेकत्वे एकत्वस्य सूचकः।
उत्तर
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 8 त्रिवर्णः ध्वजः 1

प्रश्न 2.
अधोलिखितेषु पदेषु प्रयुक्तां विभक्तिं वचनं च लिखत
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 8 त्रिवर्णः ध्वजः 2
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 8 त्रिवर्णः ध्वजः 3
उत्तर
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 8 त्रिवर्णः ध्वजः 4

प्रश्न 3.
एकपदेन उत्तरत
(क) अस्माकं ध्वजे के के वर्णाः सन्ति ?
उत्तर
त्रयः वर्णा:-केशरवर्णः, श्वेतवर्णः, हरितवर्णः च।

(ख) त्रिवर्णे ध्वजे शक्त्या: सूचकः कः वर्ण: ?
उत्तर
केशरवर्णः।

(ग) अशोकचक्रं कस्य द्योतकम् अस्ति ?
उत्तर
सत्यस्य, धर्मस्य अहिंसायाः च।

(घ) त्रिवर्णः ध्वजः कस्य प्रतीकः ?
उत्तर
स्वाभिमानस्य।

प्रश्न 4.
एकवाक्येन उत्तरत
(क) अस्माकं ध्वजस्य श्वेतवर्णः कस्य सूचकः ङ्के आस्ति ।
उत्तर
अस्माकं ध्वजस्य श्वेतवर्णः शान्तेः सूचकः अस्ति।

(ख) स्वतन्त्रतायाः आन्दोलने कस्य महती भूमिका आसीत् ?
उत्तर
स्वतन्त्रतायाः आन्दोलने त्रिवर्णस्य ध्वजस्य महती भूमिका आसीत्।

(ग) अस्माभिः कस्य मानसम्मानरक्षा करणीया ?
उत्तर
अस्माभिः राष्ट्रध्वजस्य मानसम्मानरक्षा करणीया।

(घ) ध्वजस्य श्वेतप टिका कस्याः सूचिका अस्ति ?
उत्तर
ध्वजस्य श्वेतपट्टिका शान्तेः सूचिका अस्ति।

प्रश्न 5.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
(क) अस्माकं त्रिवर्णध्वजः विश्वविजयी भवेत्।
(ख) स्वधर्मात् प्रमादं वयं न कुर्याम।
(ग) एतत् सर्वम् अस्माकं नेतृणां सदबुद्धेः सत्फलम्।
(घ) शत्रूणां समक्षं विजयः सुनिश्चितः भवेत्।
उत्तर
(प्रश्ननिर्माणम्)
(क) अस्माकं कः विश्वविजयी भवेत् ?
(ख) स्वधर्मात् किं वयं न कुर्याम ?
(ग) एतत् सर्वम् अस्माकं नेतृणां कस्याः सत्फलम्।
(घ) केषां समक्षं विजयः सुनिश्चितः भवेत् ?

प्रश्न 6.
उदाहरणानुसारं समुचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 8 त्रिवर्णः ध्वजः 5
उत्तर
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 8 त्रिवर्णः ध्वजः 6

प्रश्न 7.
समुचितमेलनं कृत्वा लिखत
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 8 त्रिवर्णः ध्वजः 7
उत्तर
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 8 त्रिवर्णः ध्वजः 8

बहुविकल्पी प्रश्न

(i) अस्माकं ध्वजे कति वर्णाः सन्ति ?
(A) एक:
(B) द्वौ
(C) त्रयः
(D) चत्वारः।
उत्तर
(C) त्रयः

(ii) त्रिवर्णे ध्वजे शक्त्याः सूचकः कः वर्णः ?
(A) हरितवर्णः
(B) केशरवर्णः
(C) श्वेतवर्णः
(D) न कोऽपि।
उत्तर
(B) केशरवर्णः

(iii) त्रिवर्णः ध्वजः कस्य प्रतीकः ?
(A) स्वाभिमानस्य
(B) अभिमानस्य
(C) महाबलस्य
(D) विजयस्य।
उत्तर
(A) स्वाभिमानस्य

(iv) अस्माकं ध्वजस्य श्वेतवर्णः कस्य सूचकः अस्ति ?
(A) शक्त्याः
(B) समृद्धेः ।
(C) गर्वस्य
(D) शान्त्याः
उत्तर
(D) शान्त्याः

(v) अस्माभिः कस्य मानसम्मानस्य रक्षा करणीया ?
(A) राष्ट्रध्वजस्य
(B) राष्ट्रियस्य
(C) भारतीयस्य
(D) शत्रुजनस्य।
उत्तर
(A) राष्ट्रध्वजस्य

(vi) अस्माकं कः विश्वविजयी भवेत् ?
(A) वर्णाः
(B) त्रिवर्णम्
(C) त्रिवर्णध्वजः
(D) त्रयः।
उत्तर
(C) त्रिवर्णध्वजः

(vii) वयं स्वधर्मात-किं न कुर्याय ?
(A) परिवादम्
(B) प्रमादम्
(C) निरलसताम्
(D) निरालस्यम्।
उत्तर
(B) प्रमादम्

(viii) केषां समक्षं विजयः सुनिश्चित: भवेत् ?
(A) शत्रूणाम्
(B) मित्राणाम्
(C) स्वजनानाम्
(D) गुरुजनानाम्।
उत्तर
(A) शत्रूणाम्

Class 7 Sanskrit Chapter 8 त्रिवर्णः ध्वजः Summary Translation in Hindi

(केचन बालकाः काश्चन बालिकाश्व स्वतन्त्रतादिवसस्य ध्वजारोहणसमारोहे सोत्साहं गच्छन्तः परस्पर संलपन्ति।)

देवेशः – अद्य स्वतन्त्रता-दिवसः। अस्माकं विद्यालयस्य प्राचार्यः ध्वजारोहणं करिष्यति छात्राश्च सांस्कृतिककार्यक्रमान् प्रस्तोष्यन्ति। अन्ते च मोदकानि मिलिष्यन्ति।

डेविडः – शुचे ! जानासि त्वम् ? अस्माकं ध्वजस्य किं नाम ?

शुचिः – अरे ! कः एतादृशः भारतीयः यः अस्य ध्वजस्य विषये न जानाति ? अस्माकं देशस्य ध्वजः त्रिवर्णः इति।

शब्दार्था:-
केचन बालकाः = कुछ बालक ।
काश्चन बालिकाः = कुछ बालिकाएँ।
सोत्साहम् = उत्साहपूर्वक।
गच्छन्तः = जाते हुए।
परस्परम् = आपस में। संलपन्ति । वार्तालाप करते हैं, करती हैं।
छात्राः = छात्र-छात्राएँ।
प्रस्तोष्यन्ति = प्रस्तुत करेंगे, करेंगी।
मोदकानि = लड्डू।
मिलिष्यन्ति = मिलेंगे।
जानासि = (तुम) जानती हो, जानते हो।
त्रिवर्णः = तीन रंगों वाला।

सरलार्थ:- (कुछ बालक और कुछ बालिकाएँ स्वतंत्रता दिवस के ध्वजारोहण के समारोह में उत्साहपूर्वक जाते हुए आपस में वार्तालाप करते हैं।

देवेश – आज स्वतंत्रता दिवस है। हमारे विद्यालय के प्राचार्य ध्वजारोहण करेंगे। और छात्र, छात्राएँ सांस्कृतिक कार्यक्रमों को प्रस्तुत करेंगे। और अन्त में लड्डू मिलेंगे।

डेविड – शुचि, क्या तुम जानती हो ? हमारे झण्डे का क्या नाम है?

शुचि – अरे कौन ऐसा भारतीय है जो इस ध्वज के विषय में नहीं जानता ? हमारे देश का झंडा तिरंगा (तीन रंगों वाला) है।NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 8 त्रिवर्णः ध्वजः 9

सलीमः – रुचे ! अस्य नाम त्रिवर्णः कथम् ?

रुचिः – अस्मिन् ध्वजे त्रयः वर्णाः सनित, अत: त्रिवर्णः। किं त्वम् एतेषां वर्णानां नामानि जानासि ?

सलीमः – अरे ! केशरवर्णः, श्वेतः, हरितः च एते त्रयः वर्णाः।

शब्दार्था:-
जानासि = जानते हो ।
त्रिवर्णः = तिरंगा, तीन रंगों वाला।
केशरवणः = केसरी रंग।

सरलार्थ: सलीम – रुचि इसका नाम तिरंगा क्यों है? रुचि – इस झंडे में तीन रंग हैं, इसीलिए यह तिरंगा है। क्या तुम इन रंगों के नाम जानते

सलीम – अरे ! केसरी, सफ़ेद और हरा ये तीन रंग

देवेश: – अस्माकं बजे एते त्रयः एव वर्णा कथं गृहीताः ?

सलीमः – एतेषां त्रयाणां वर्णानाम् अत्र विशेष: अभिप्रायः।

देवेशः – कः विशेष: ?

सलीमः – शण, केशरवर्णः शौर्यस्य, श्वेतः शान्ते:, हरितश्च समद्धेः सूचकाः सन्ति । स्वयं च अयं ध्वजः अनेकत्वे एकत्वस्य द्योतकः।

शब्दार्था:-
गृहीताः = ग्रहण किए गए हैं, लिए गए हैं।
अभिप्रायः = प्रयोजन, मतलबा
शणु = सुनो। शीर्थस्यवीरता का के/की।
अनेकवे एकत्वस्य = अनेकता में एकता का।
द्योतक = सूचक प्रतीक। ।

सरलार्थ:- इमारे अंडे में ये तीन रंग ही क्यों लिए गए

सलीम – इन तीनों रंगों का यहाँ विशेष प्रयोजन है।

देतेश – कौन-सा विष (प्रयोजन)

सलीम – सुनो, केसरी रंग शक्ति का, सफेद रंग

शान्ति का तथा हरा रंग समृद्धि का सूचक है। स्व यह ध्वज अनेकता में एकता का प्रतीक है।
शुचिः – किम् एतासां पट्टिकानाम् अन्यदपि
महत्त्वम डेविडः – आम् । कर्थन ।

ध्वजाय उपरि स्थिता
के शरपद् टिका अग्निशिखा इव ऊर्जस्वितायाः उत्साहस्य च सूचिका। मध्ये चिता श्वेतपद् टिका सात्विकतायाः निर्मलतायाः च घोतिका। अधः स्थिता हरितपटिका
समले प्रगतश्च सहकेतिका।

शब्दार्था:-
अग्निशिखाः इस = आग की लपटों की तरह।
उपरिस्थिता – कपर स्थित, ऊपर वाली करियतायाः – ऊना की।
मध्ये स्विता – बीच में स्थित, बीच वाली।
अधः स्थिता – नीचे स्थित, नौने बाली।
होशिका – सूचक। सङ्केतिका सूचक।

सालार्थ: शुधि – क्या इन पट्टियों का कोई दूसरा महत्त्व

डेविडः – हाँ, क्यों नहीं ? ध्वज के ऊपर वाली केसर पट्टी आग की लपटों की तरह कर्जा और उलाहको सूचक है। बीच वाली सफेद पट्टी सात्त्विकता और निर्मलता की बोतक है। नीचे वाली हरी पट्टी समृद्धि और प्रगति की सूचक है।

तेजिन्द – शुचे! ध्वजस्य मध्ये स्थिरस्य बकस्य किमपि महत्त्वम् अस्ति ?

शुचिः – अथ किम्, इदम् अशोकचकं सत्यस्य, धर्मस्य अहिंसायाश्च द्योतकम्।।

प्रणवः – किन जानासि ? स्वान्तायाः आन्दोलने अस्य ध्वजस्य महती भूमिका आसीत्।।

अभिप्रायः = प्रयोजन, मतलब।
शृणु = सुनो।
शौर्यस्य = वीरता का/के/की।
अनेकत्वे एकत्वस्य = अनेकता में एकत का।
द्योतकः = सूचक, प्रतीक।

सरलार्थः- हमारे झंडे में ये तीन रंग ही क्यों लिए गए है।

सलीम – इन तीनों रंगों का यहाँ विशेष प्रयोजन है।

देवेश – कौन-सा विशेष (प्रयोजन)?

सलीम – सुनो, केसरी रंग शक्ति का, सफेद रंग शान्ति का तथा हरा रंग समृद्धि का सूचक है। स्वयं में यह ध्वज अनेकता में एकता का प्रतीक है। किम् एतासां पट्टिकानाम् अन्यदपि
महत्त्वम् ?

डेविडः – आम् ! कथं न ? ध्वजस्य उपरि स्थिता के शरपद् टिका अग्निशिखा इव ऊर्जस्वितायाः उत्साहस्य च सूचिका। मध्ये स्थिता श्वेतपट् टिका सात्विकतायाः निर्मलतायाः च द्योतिका। अधः स्थिता हरितपट्टिका समृद्धेः प्रगतेश्च सड़केतिका।

शब्दार्था:-
अग्निशिखाः इव = आग की लपटों की तरह।
उपरिस्थिता = ऊपर स्थित, ऊपर वाली।
ऊर्जस्वितायाः = ऊर्जा की।
मध्ये स्थिता = बीच में स्थित, बीच वाली।
अधः स्थिता = नीचे स्थित, नीचे वाली।
धोतिका = सूचक।
सङ्केतिका = सूचक।

सरलार्थ:

शुचि – क्या इन पट्टियों का कोई दूसरा महत्त्व भी है ?

डेविडः – हाँ, क्यों नहीं ? ध्वज के ऊपर वाली केसर पट्टी आग की लपटों की तरह ऊर्जा और उत्साह की सूचक है। बीच वाली सफेद पट्टी सात्त्विकता और निर्मलता की द्योतक है। नीचे वाली हरी पट्टी समृद्धि और प्रगति की सूचक है।

तेजिन्दर:- शुचे ! ध्वजस्य मध्ये स्थितस्य चक्रस्य किमपि महत्त्वम् अस्ति ?

शुचिः – अथ किम्, इदम् अशोकचक्रं सत्यस्य, धर्मस्य अहिंसायाश्च द्योतकम्।

प्रणवः – किं न जानासि ? स्वतन्त्रतायाः आन्दोलने अस्य ध्वजस्य महती भूमिका आसीत्।

शुचिः – का सा ध्वजस्य भूमिका ?

देवेशः – एनं ध्वजम् आश्रित्य एव स्वतन्त्रतायाः आन्दोलनम् अभवत्।

शब्दार्थाः-
महती भूमिका = महत्त्वपूर्ण भूमिका।
आसीत् = थी।
आश्रित्य = आश्रय/सहारा लेकर।
अभवत् = हुआ था।

सरलार्थ: –
तेजिन्दर – शुचि, ध्वज के मध्य में स्थित चक्र का भी कोई महत्त्व है ?

शुचि – और क्या, यह अशोक चक्र सत्य, धर्म और अहिंसा का द्योतक है।

प्रणव – क्या तुम नहीं जानती हो ? स्वतन्त्रता के आन्दोलन में इस ध्वज की महत्वपूर्ण भूमिका थी।

शूचि – ध्वज की वह कौन-सी भूमिका थी ?

देवेश – इसी ध्वज का आश्रय लेकर ही स्वतन्त्रता का आन्दोलन हुआ था।

डेविड – देशस्य स्वतन्त्रतायै लक्ष्मीबाई,महात्मागान्धी, पं० जवाहरलाल नेहरू, सुभाषचन्द्रबोसः, आजादः चन्द्रशेखरः, भगतसिंहः, सरोजिनी नायडू, अरुणा आसफ अली इत्यादयः आजीवनं संघर्षम् अकुर्वन्। लक्षाधिकाः च जनाः स्वान् प्राणान् अपि अत्यजन्।

शब्दार्था:-
आजीवनम् = जीवन भर।
लक्षाधिकाः = लाखों से अधिक।
अकुर्वन् = किए।
अत्यजन् = त्याग दिए। सरलार्थ

डेविडः- देश की स्वतन्त्रता के लिए लक्ष्मीबाई, महात्मा गाँधी, पं० जवाहरलाल नेहरू, सुभाषचन्द्र बोस, चन्द्रशेखर आजाद, भगतसिंह, सरोजिनी नायडू, अरुणा आसफअली इत्यादि ने आजीवन संघर्ष किया था। लाखों से अधिक लोगों ने अपने | प्राण भी त्याग दिए थे।

तेजिन्दरः- अस्माकं त्रिवर्णः ध्वजः स्वाभिमानस्य
प्रतीकः । सर्वैः अपि भारतीयैः अस्य
सम्मानः करणीयः अतः अस्माकं
सकल्प: स्यात् यत् अस्य राष्ट्रध्वजस्य
सम्मानरक्षार्थं वयं सर्वे स्व-स्वकर्तव्ये
तत्पराः भवेम।
जयतु त्रिवर्णः ध्वजः, जयतु भारतम्।

शब्दार्था:-
त्रिवर्णः ध्वजः = तीन रंग का झण्डा, तिरंगा झण्डा।
सम्मानरक्षार्थ = सम्मान की रक्षा के लिए।
भवेम = (हम) हो जाएँ।
जयतु = जय हो। सरलार्थ:तेजिन्दर-हमारा तिरंगा झण्डा स्वाभिमान का प्रतीक है।

सभी भारतीयों को इसका सम्मान करना चाहिए। इसीलिए हमारा संकल्प हो कि इस राष्ट्रध्वज के सम्मान की रक्षा के लिए तत्पर हो जाएँ। तिरंगे झण्डे की जय हो, भारत की जय हो।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 1 भारतीवसन्तगीतिः

We have given detailed NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 1 भारतीवसन्तगीतिः Questions and Answers will cover all exercises given at the end of the chapter.

Shemushi Sanskrit Class 9 Solutions Chapter 1 भारतीवसन्तगीतिः

अभ्यासः

प्रश्‍न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत –

(क) कवि: वीणापाणिं किं कथयति?
उत्तर:
अये वाणि! नवीना वीणा निनादय।

(ख) वसन्ते किं भवति?
उत्तर:
वसन्तेऽविरलैरभिनवपुष्पैः पीतीभूताः आम्रवृक्षाः शोभन्ते।

(ग) सरस्वत्याः वीणां श्रुत्वा कि परिवर्तनं भवतु इति कवेः इच्छां लिखत।
उत्तर:
सरस्वत्याः अदीनां वीणां श्रुत्वा लतानां शान्तपुष्पाणि नृत्येयुः नदीना निर्मल जलंच उच्छलेत्।

(घ) कविः भगवतीं भारती कस्याः नद्या: तटे ( कुत्र) मधुमाधवीनां नतां पंक्तिम् अवलोक्य वीणां वादयितुं कथयति?
उत्तर:
कविः यमुनायाः सवानीरतीरे मधुमाधवीनां नता पंक्ति अवलोक्य भगवतीं वीणां वादयितुं कथयति।

प्रश्‍न 2.
‘क’ स्तम्भे पदानि, ‘ख’ स्तम्भे तेषां पर्यायवदानि दत्तानि। तानि चित्वा पदानां समझे लिखत –

‘क’ स्तम्भः – ‘ख’ स्तम्भः
(क) सरस्वती – तीरे
(ख) आप्रम् – अलीनाम्
(ग) पवनः – समीर:
(घ) तटे – वाणी
(ङ) भ्रमराणाम् – रसाल:
उत्तर:
(क) सरस्वीती – वाणी
(ख) आम्रम् – रसाल:
(ग) पवनः – समीर:
(घ) तटे – तीरे
(ङ) भ्रमराणाम् – अलीनाम्॥

प्रश्‍न 3.
अधोलिखितानि पदानि प्रयुज्य संस्कृतभाषया वाक्यरचनां कुरुत –

(क) निनादय
(ख) मन्दमन्दम्
(ग) मारुतः
(घ) सलिलम्
(ङ) सुमनः
उत्तर:
(क) निनादय-अये वाणि! नवीनां वीणां निनादय।
(ख) मन्दमन्दम्-यमुनातीरे सनीरः समीरः मन्दमन्दं वहति।
(ग) मारुतः-मलयमारुतः स्पर्शसुखदः भवति।
(घ) सलिलम्-यमुनायाः सलिल श्यामल भवित।
(ङ) सुमनः-विकसितः सुमनः कस्य मनो न मोहयति?

प्रश्‍न 4.
प्रथमश्लोकस्य आशयं हिन्दीभाष्या आङ्ग्लभाष्या वा लिखित
उत्तर:
हे वाग्देवी! नूतन वीणा बजाओ। कोई सुन्दर नीति से युक्त गीत, मनोहर ढंग से गाओ। इस वसन्त काल में मध र आम्र पुष्पों से पीली बनी सरस (सरीले) आमों के वृक्षों की पंक्तियाँ सुशोभित हो रही हैं। और उन पर बैठे तथा मनभावन कूक (कलरव) करते कोकिलों के समूह भी शोभायमान है।
अत: हे वाग्देवी! (अब आप) नूतन वीणा बजाईये।

प्रश्‍न 5.
अधोलिखितपदानां विलामपदानि लिखत –

(क) कठोरम् …………..
(ख) कटु ………….
(ग) शीघ्रम् …………
(घ) प्राचीनम् ………….
(ङ) नीरसः …………
उत्तर:
(क) कठोरम् – मृदुम
(ख) कटु – मधुरम्
(ग) शीघ्रम् – मन्दम्
(घ) प्राचीनम् – नवीनम्
(ङ) नीरसः – सरस:

व्याकरणात्मकः बोधः

1. पदपरिचयः (क)

(क) वाणि!-‘वाणी’ शब्द, सम्बोधन, एकवचन (हे वाणी!)
(ख) वीणाम्-‘वीणा’ शब्द, द्वितीया विभक्ति, एकवचन (वीणा को)
(ग) गीतिम्-‘गीति’ शब्द, द्वितीया विभक्ति, एकवचन (गीत को)
(घ) माला:-‘माला’ शब्द, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन (पक्तियां)
(ङ) काकलीनाम्-‘काकली’ शब्द, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन (कूकों का)
(च) समीरे-‘समीर’ शब्द, सप्तमी विभक्ति, एकवचन (ठण्डी पवन में)
(छ) तीरे-‘तीर’ शब्द, सप्तमी विभक्ति, एकवचन (तट पर)
(ज) अलीनाम्-‘अलि’ शब्द, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन (भ्रमरों का)
(झ) लतानाम्-‘लता’ शब्द, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन (लताओं का)

पदपरिचयः (ख)

निनादय-नि + नद् + णिच्, लोट्लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (बजाओ)
गाय-गै(गा) धातु, लेट्लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (गाओ)
लसन्ति-लस् (शोभायाम्), लट्लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन।
वहति-वह (प्रापणे). लट्लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन।
उच्छलेत्-उत्+चल् धातु. (उच्छलनम्) विधिलिङ्ग, प्रथम पुरुष, एकवचन।

2. प्रकृति-प्रत्ययविभाग: (क)

आलोक्य-देखकर, आ + लोकृ + ल्यप्
स्वनन्तीम्-ध्वनि (गुजार) करती हुई को, स्वन् + शतृ + ङीप् स्वनन्ती, द्वितीया विभक्ति एक वचन।
प्रेक्ष्य-प्र + ईक्ष + ल्यप। देखकर।
आकर्ण्य-आ + कर्ण + ल्यप्। सुनकर।

प्रकृति-प्रत्ययविभाग: (ख)

गीतिः- गै + क्तिन् पङ्क्ति :-पच् + क्तिन्
नीति:- नी + क्तिन् तति:-तनु + क्तिन् (पिडिक्त )

3. परियोजना कार्यम्

पञ्चवाद्ययन्त्राणां नामानि लिखत (सचित्रम्)

1. एषा मुरलिका। – (मुरली)
2. एतद् मनोहारिवाद्यम्। – (हारमोनियम)
3. एषः ढौलकः। – (ढोलक)
4. एतद् तन्त्रीवाद्यम्। – (पियानो)
5. एषा सारङ्गी। – (वाइलिन)

Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 1 भारतीवसन्तगीतिः Summary Translation in Hindi

1. निनादय नवीनामये वाणि! वीणाम्
मृदुं गाय गीति ललित-नीति-लीनाम्।
मधुर-मञ्जरी-पिञ्जरी-भूत-मालाः
कलापा: ललित-कोकिला-काकलीनाम् ॥1॥
निनादय.…….॥

अन्वयः – अये वाणि! नवीनां वीणां निनादय। ललित-नीति-लीनां गीति मृदुं गाय। इह वसन्ते मधुरमञ्जरीपिञ्जरीभूतमालाः सरसाः रसाला: लसन्ति। ललित-कोकिलाकाकलीनां कलापाः (विलसन्ति) अये वाणि! नवीनां निनादय।

सन्दर्भ – प्रस्तुत पद्य हमारी संस्कृत की पाठ्य-पुस्तक “शेमषी” (प्रथमोभागः) के पाठ “भारतीवसन्तगीति:” से संकलित है। जो संस्कृत के आधुनिक कवि “पं. जानकी वल्लभ शास्त्री” के प्रसिद्ध ‘काकली’ नामक गीतसंग्रह में चयिनत है। इसमें कला, विद्या तथा वाणी की देवी सरस्वती (भारती) की वन्दना करते हुए भारतवर्ष की मनमोहक तथा अद्भूत प्रकृति का वर्णन किया गया है।

सरलार्थ – हे वाग्देवी! नूतन वीणा बजाओ। कोई सुन्दर नोति से युक्त गीत, मनोहर ढंग से गाओ। इस वसन्त काल में मधुर आम्र पुष्यों से पीली बनी सरस (रसीले) आमों के वृक्षों की पंक्तियाँ सुशोभित हो रही हैं और उन पर बैठे तथा मनभावन कूक (कलरव) करते कोकिलों के समूह भी शोभायमान है।
अतः हे वाग्देवी! (अब आप) नूतन वीणा बजाईये।

भाव – वसन्त को भारतवर्ष में ऋतुराज कहा जाता है। इस समय धरा फूलों से सुसज्जित हो जाती है। आम्रवृक्षों पर भी बौर आ जाता है। नए तथा पीले फूल प्रस्तूटित हो जाते हैं। वृक्षों पर बैठी कोयल अपने मधुर कूजन से सहज ही पधिकों को आकर्षित करती हैं। भारतवर्ष का यह प्राकृतिक सौन्दर्य बड़ा निराला है। अतः ऐसे में है भारती! (वाग्देवी) कोई आकर्षक, प्ररेक तथा मनमोहक गीत गाकर, वीणा पर कोई
नूतन तान छेड़ो जो भारतवासियों के हृदय में मातृभूमि प्रेम की उदात्त भावना को जागृत करे।

2. वहति मन्दमन्दं सनीरे समीरे
कलिन्दात्मजायास्वानीरतीरे,
नतां पडिक्तमालोक्य मधुमाधवीनाम् ॥2॥
निनादय.…….॥

अन्वयः – कलिन्दात्मजायाः सवानीरतीरे सनीरे समीरे मन्दमन्दं वहति (सति) मधुमाधवीनां नतां पङ्क्तिम् अवलोक्य। (अये वाणि! नवीनां वीणां निनादय)।

सन्दर्भ – प्रस्तुत पद्य हमारी संस्कृत की पाठ्य-पुस्तक “शेमषी” (प्रथमोभागः) के पाठ “भारतीवसन्तगीति:” से संकलित है। जो संस्कृत के आधुनिक कवि “पं. जानकी वल्लभ शास्त्री” के प्रसिद्ध ‘काकली’ नामक गीतसंग्रह में चयिनत है। इसमें कला, विद्या तथा वाणी की देवी सरस्वती (भारती) की वन्दना करते हुए भारतवर्ष की मनमोहक तथा अद्भूत प्रकृति का वर्णन किया गया है।

सरलाथ – बेंत (वेतस) लताओं से घिरे यमुना नदी के तट पर जलकणों से युक्त शीतल पवन के धीरे-धीरे बहते (चलते) हुए. मधुर मालती लताओं की झुकी हुई पंक्ति को देखकर हे वाग्देवी! (भारती) (अब आप) नूतन वीणा बजाईये।

भाव – यमुना के किनारे पर स्थित वन में मालती के लताकुञ्जों में शाखाएं पृथिवी को चूम रही हैं। क्योंकि वहां पर, नदीजल से गुजरने वाली पवन अपने साथ जलकण लेकर चलती है। फलस्वरूप अत्यन्त शीतल तथा भारी हो जाती है। इधर मालती लताएं भी सघन होने से नीचे की ओर अवनत है। भारतीय सभ्यता में नदी, वन और मनुष्य (ऋषि, मुनि) इन तीनों का साथ अतीव प्राचीन है। इनकी इसी पावन सङ्गति से महान् भारतीय संस्कृति का उदय हुआ है। अतः कवि माँ भारती से प्रार्थना हुई कोई नवीन तान छेड़े।

3. ललित-पल्लवे पादपे पुष्पुञ्ज
तलयतारुतोच्चुम्बिते मञ्जुकुजे,
स्वनन्तीन्ततिम्प्रेक्ष्य मलिनामलीनाम् ॥३॥
निनादय……….॥

अन्वयः – ललितपल्लवे पादपे पुष्पपुजे मञ्जुकुब्जे मलय-मारुतोच्चुम्बिते स्वनन्तीम् अलीना मलिनांतति प्रेक्ष्य (अये वाणि। नवीनां वीणां निनादय)।

सन्दर्भ – प्रस्तुत पद्य हमारी संस्कृत की पाठ्य-पुस्तक “शेमषी” (प्रथमोभागः) के पाठ “भारतीवसन्तगीति:” से संकलित है। जो संस्कृत के आधुनिक कवि “पं. जानकी वल्लभ शास्त्री” के प्रसिद्ध ‘काकली’ नामक गीतसंग्रह में चयिनत है। इसमें कला, विद्या तथा वाणी की देवी सरस्वती (भारती) की वन्दना करते हुए भारतवर्ष की मनमोहक तथा अद्भूत प्रकृति का वर्णन किया गया है।

सरलार्थ – चन्दन वृक्ष के स्पर्श से सुगन्धित हुई पवन से चूमे गए कोमल पत्तों वाले पेड़ों (उनके) पुष्पसमूहों तथा सुन्दर लतामण्डपों पर मँडराती हुई भौरों की काली पंक्ति को देखकर-हे वाग्देवी! (अब आप) नूतन वीणा बजाईये)

भाव – गंगा-यमुना के मैदानी भागों से हटकर अब कवि भारतवर्ष की उत्तर दिशा में स्थित हिमालयी प्रान्तों की महकती प्रकृति का वर्णन करते हुए वहां की चन्दनवृक्षों (वनों) से होकर आती हुई सुगन्धित मलयपवनों, कोमल कोंपलों वाले पादपों, सुन्दर लताकुञ्जों तथा उन पर गुजार करती भौरों की पंक्तियों का उल्लेख करते हैं। और माँ भारती से कामना करते हैं कि “अपनी इस अद्भूत व सुन्दर प्रकृति को देखकर भारत के लोग अपनी मातृभूमि से प्रेम करें, उनके दिलों में इसकी रक्षा हेतु उत्कट तथा पावन भाव उद्बुद्ध हों”। ऐसी कोई नूतन वीणा बजाए।

4. लतानां नितान्तं सुमं शान्तिशीलम्
चलेदुच्छलेत्कान्तसलिलं सलीलम्,
तवाकर्ण्य वीणामदीनां नदीनाम्
निनादय.…….॥

अन्वयः – तव अदीनां वीणां आकर्ण्य लतानां नितान्तं शान्तिशील सुमं चलेत् नदीनां कान्तसलिलं सलील उच्छलेत्। (अये वाणि! नवीना वीणां निनादय)

सन्दर्भ – प्रस्तुत पद्य हमारी संस्कृत की पाठ्य-पुस्तक “शेमषी” (प्रथमोभागः) के पाठ “भारतीवसन्तगीति:” से संकलित है। जो संस्कृत के आधुनिक कवि “पं. जानकी वल्लभ शास्त्री” के प्रसिद्ध ‘काकली’ नामक गीतसंग्रह में चयिनत है। इसमें कला, विद्या तथा वाणी की देवी सरस्वती (भारती) की वन्दना करते हुए भारतवर्ष की मनमोहक तथा अद्भूत प्रकृति का वर्णन किया गया है।

सरलार्थ – हे वाग्देवी! (माँ भारती) तुम्हारी उत्तानमयी (ओजस्वी) वीणा को सुनकर, लताओं के अत्यन्त शान्त (निश्चल) सुमन हिलने लगे (नाचने लगे) तक्षा नदियों का निर्मल, मधुर जल हिलोरे लेता हुआ (केलि, क्रीडा करता हुआ) उछलने लगे। अतः हे वाग्देवी! (अब आप) कोई नूतन वीणा बजाईये।

भाव – माँ भारती से (वाग्देवी से) कामना करता हुआ कवि कहता है कि वह वीणा पर कोई ऐसा अद्भुत व अपूर्व राग छेड़े, ऐसी कोई नूतन तान साधे कि उसे सुनकर प्रकृति के साथ-साथ भारत की शान्त व निष्कपट भोली जनता जाग उठे। लोगों के हृदयों में उसी प्रकार ओज प्रवाहित हो जाए जिस प्रकार नदी के निश्चल जल में तरङ्गों का नर्तन होने लगाता है। सम्पूर्ण भारतवासी स्वदेश रक्षा तथा मातृभूमि प्रेम से ओतप्रोत हो जाएं।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति

We have given detailed NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Ruchira Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति Questions and Answers will cover all exercises given at the end of the chapter.

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Ruchira Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति

अभ्यास के प्ररनौं के उत्तर

प्रश्न 1.
उच्चारणं कुरुत
उत्तर
छात्राः एतेषाम् उच्चारणं स्वयं कुर्वन्तु।

प्रश्न 2.
एकपदेन उत्तरत

(क) कूर्मस्य किं नाम आसीत् ?
उत्तर
कम्बुग्रीवः

(ख) सरस्तीरे के आगच्छन् ?
उत्तर
धीवराः

(ग) कूर्मः केन मार्गेण अन्यत्र गन्तुम् इच्छति ?
उत्तरम्
आकाशमार्गेण

(घ) लम्बमानं कूर्मं दृष्ट्वा के अधावन् ?
उत्तर
गोपालकाः

प्रश्न 3.
अधोलिखितवाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति 3
उत्तर
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति 4

प्रश्न 4.
मञ्जूषातः क्रियापदं चित्वा वाक्यानि पूरयत.
अभिनन्दति, भक्षयिष्यामः, इच्छामि, वदिष्यामि, | उड्डीयते, प्रतिवसति स्म।
(क) हंसाभ्यां सह कूर्मोऽपि ………..।
(ख) अहं किञ्चिदपि न ………..।
(ग) यः हितकामनां सुहृदां वाक्यं न ……….।
(घ) एकः कूर्मः अपि तत्रैव ………।
(ङ) अहम् आकाशमार्गेण अन्यत्र गन्तुम् ………..।
(च) वयं गृहं नीत्वा कूर्म ……….. ।
उत्तर
(क) हंसाभ्यां सह कूर्मोऽपि उड्डीयते
(ख) अहं किञ्चिदपि न वदिष्यामि
(ग) यः हितकामानां सुहृदां वाक्यं न अभिनन्दति
(घ) एकः कूर्मः अपि तत्रैव प्रतिवसति स्म
(ङ) अहम् आकाशमार्गेण अन्यत्र गन्तुम् इच्छामि
(च) वयं गृहं नीत्वा कूर्म भक्षयिष्यामः

प्रश्न 5.
पूर्णवाक्येन उत्तरत

(क) कच्छप: कुत्र गन्तुम् इच्छति ?
उत्तर
कच्छपः आकाशमार्गेण अन्यत्र गन्तुम् इच्छति।

(ख) कच्छपः कम् उपायं वदति ?
उत्तर
कच्छपः हंसौ उपायं वदति-“युवाम् एकं काष्ठदण्डं चञ्च्वा धारयतम्। अहं काष्ठदण्डमध्ये अवलम्ब्य युवाभ्यां पक्षबलेन सुखेन गमिष्यामि।”

(ग) लम्बमानं कूर्म दृष्ट्वा गोपालकाः किम् अवदन् ?
उत्तरम्
गोपालकाः अवदत्-“हंहो ! हंसाभ्यां सह कूर्मः अपि उड्डीयते।”

(घ) कूर्मः मित्रयोः वचनं विस्मृत्य किम् अवदत् ?
उत्तर
कर्मः अवदत-“ययं भस्म खादत।”

प्रश्न 6.
घटनाक्रमानुसारं वाक्यानि लिखत
(क) कूर्मः हंसयोः सहायतया आकाशमार्गेण अगच्छत्।
(ख) गोपालकाः अकथयन्-वयं पतितं कूर्म खादिष्यामः।
(ग) कूर्मः हंसौ च एकस्मिन् सरसि निवसन्ति स्म।
(घ) केचित् धीवराः सरस्तीरे आगच्छन्।
(ङ) कूर्मः अन्यत्र गन्तुम् इच्छति स्म।
(च) लम्बमानं कूर्मं दृष्ट्वा गोपालकाः अधावन्।
(छ) कूर्मः आकाशात् पतित: गोपालकैः मारितश्च ।
(ज) ‘वयं श्वः मत्स्यकूर्मादीन् मारयिष्यामः’ इति धीवरा: अकथयन्।
उत्तर
(घटनाक्रमानुसारं वाक्यानि)
1. (ग) कूर्मः हंसौ च एकस्मिन् सरसि निवसन्ति स्म।
2. (घ) केचित् धीवरा: सरस्तीरे आगच्छन्।
3. (ज) ‘वयं श्वः मत्स्यकूर्मादीन् मारयिष्यामः’ इति धीवराः अकथयन्।
4. (ङ) कूर्मः अन्यत्र गन्तुम् इच्छति स्म।
5. (क) कूर्मः हंसयोः सहायतया आकाशमार्गेण अगच्छत्।
6. (च) लम्बमानं कूर्मं दृष्ट्वा गोपालकाः अधावन्।
7. (ख) गोपालकाः अकथयन्-वयं पतितं कूम खादिष्यामः।
8. (छ) कूर्मः आकाशात् पतितः गोपालकैः मारितश्च।

प्रश्न 7.
मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति 5

एकस्य वृक्षस्य शाखासु अनेके काकाः वसन्ति स्म। तस्य वृक्षस्य………. एकः सर्पः अपि अवसत्। काकानाम् अनुपस्थितौ …………… काकानां शिशून् खादति स्म। काका: ……. आसन्। तेषु एकः …… काकः उपायम् ……… । वृक्षस्य ……… जलाशयः आसीत्। अत्र एका राजकुमारी स्नातुं ………. आगच्छति। शिलायां स्थितं तस्याः आभरणम् ……. एकः काकः वृक्षस्य उपरि अस्थापयत्। राजसेवकाः काकम् अनुसृत्य ………. समीपम् अगच्छन्। तत्र ते तं सर्प च अमारयन्। अतः एवोक्तम्’उपायेन सर्वं सिद्ध्यति’।
उत्तर
एकस्य वृक्षस्य शाखासु अनेके काकाः वसन्ति स्म। तस्य वृक्षस्य कोटरे एकः सर्पः अपि अवसत्। काकानाम् अनुपस्थितौ सर्पः काकानां शिशून् खादति स्म। काकाः दुःखिताः आसन्। तेषु एक: वृद्धः काकः उपायम् अचिन्तयत् । वृक्षस्य समीपे जलाशयः आसीत्। तत्र एका राजकुमारी स्नातुं जलाशयम् आगच्छति। शिलायां स्थितं तस्याः आभरणम् आदाय एकः काक: वृक्षस्य उपरि अस्थापयत्। राजसेवकाः काकम् अनुसृत्य वृक्षस्य समीपम् अगच्छन्। तत्र ते तं सर्प च अमारयन्। अत: एवोक्तम्-‘उपायेन सर्व सिद्ध्यति’।

ध्यातव्यम्. इयं कथा ‘पञ्चतन्त्रम्’ इति ग्रन्थात् उद्धृता। पञ्चतन्त्रस्य लेखक: विष्णुशर्मा। पञ्चानां तन्त्राणां समाहारः पञ्चतन्त्रम् इति। अतः पञ्चतन्त्रस्य पञ्चभागाः सन्ति-मित्रभेदः, मित्रलाभः, सन्धिविग्रहः, लब्धप्रणाश: अपरीक्षितकारकञ्च।

अस्मिन् पाठे अनवसरे भाषणेन कथं सर्वनाशः भवतीति दर्शितम्। क्वचित् मौनं कार्यसाधकं भवति ।
यथोक्तम्वि –
भूषणं मौनमपण्डितानाम्।
मूखो हि शोभते तावत् यावत् किञ्चिन्न भाषते।

ध्यान देने योग्य ( पाठ का परिचय)
यह कथा ‘पञ्चतन्त्रम्’ नामक पुस्तक से ली गई है। | ‘पञ्चतन्त्र’ के लेखक पं० विष्णु शर्मा थे। ‘पञ्चानां तन्त्राणां समाहारः पञ्चतन्त्रम्’-पाँच तन्त्रों के समूह को ‘पञ्चतन्त्र’ कहा जाता है। इसीलिए ‘पञ्चतन्त्र’ के भी पाँच भाग हैं-
1. मित्रभेदः
2. मित्रलाभः
3. सन्धिविग्रहः
4. लब्धप्रणाशः
5. अपरीक्षितकारकम्।

इस पाठ में यह दिखाया गया है कि बिना अवसर के | बोलने पर किस प्रकार सर्वनाश हो जाता है। कभी-कभी ‘मौन’ (चुप रहना) भी कार्य सिद्ध करने वाला होता है। जैसे | कि कहा भी गया है |

विभूषणं मौनमपण्डितानाम्। (मौन मूों के लिए आभूषण का कार्य करता है।)
मूर्ख हि शोभते तावत् यावत् किञ्चिन्न भाषते। (मूर्ख तभी तक शोभायमान होता है, जब तक कि वह कुछ बोलता नहीं है।)

बहुविकल्पी प्रश्न

(i) कूर्मस्य किं नाम आसीत् ?
(A) कम्बुः
(B) कम्बुग्रीवः
(C) ग्रीवः
(D) कच्छपः।
उत्तर
(B) कम्बुग्रीवः

(ii) सरस्तीरे के आगच्छन् ?
(A) धीराः
(B) वरा:
(C) गजाः
(D) धीवराः।
उत्तर
(D) धीवराः।

(iii) कूर्मः केन मार्गेण अन्यत्र गन्तुम् इच्छति ?
(A) वनमार्गेण
(B) राजमार्गेण
(C) आकाशमार्गेण
(D) कुमार्गेण।
उत्तर
(C) आकाशमार्गेण

(iv) लम्बमानं कूर्मं दृष्ट्वा के अधावन् ?
(A) गावः
(B) गोपालकाः
(C) पालकाः
(D) धीवराः।
उत्तर
(B) गोपालकाः

(v) काभ्यां सह कूर्मोऽपि उड्डीयते ?
(A) गजाभ्याम्
(B) नराभ्याम्
(C) काकाभ्याम्
(D) हंसाभ्याम्।
उत्तर
(D) हंसाभ्याम्।

(vi) कुतः पतितः कूर्मः गोपालकैः मारित: ?
(A) आकाशात्
(B) वनात्
(C) गृहात्
(D) हस्तात्।।
उत्तर
(A) आकाशात्

(vii) कूर्मः इव कः काष्ठाद् भ्रष्टो विनश्यति ?
(A) सुबुद्धिः
(B) नरबुद्धि:
(C) दुर्बुद्धिः
(D) वरबुद्धिः
उत्तर
(C) दुर्बुद्धिः

(viii) सरसि संकटविकटनामको को निवसतः ?
(A) हंसी
(B) गजौ
(C) सिंहौ
(D) कूर्मी।
उत्तर
(A) हंसी

Class 7 Sanskrit Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति Summary Translation in Hindi

1.अस्ति मगधदेशे फुल्लोत्पलनाम सरः। तत्र संकटविकटनामको हंसौ निवसतः। कम्बुग्रीवनामा तयोः मित्रम् एकः कूर्मः अपि तत्रैव प्रतिवसति स्म। अथ एकदा धीवराः तत्र आगच्छन् अकथयन् च”वयं श्वः मत्स्यकूर्मादीन् मारयिष्यामः।” एतत् श्रुत्वा कूर्मः अवदत्-“मित्रे ! किं युवाभ्यां धीवराणां वार्ता श्रुता ?

अधुना किम् अहं करोमि ?” हंसौ अवदताम्-“प्रातः यद् उचितं तत्कर्तव्यम्।” कूर्मः अवदत्-“मैवम्। तद् यथाऽहम् अन्य हृदं गच्छामि तथा कुरुतम्।” हंसी अवदताम्-“आवां किं करवाव ?” कुर्मः अवदत्”अहं भवद्भ्यां सह आकाशमार्गेण अन्यत्र गन्तुम् इच्छामि।”
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति 1

शब्दार्था:-
सरः = सरोवर, तालाब।
कूर्मः = कछुआ।
प्रतिवसति स्म = रहता था।
एकदा = एक बार।
श्वः = (आने वाला कल)।
धीवराः = मछुआरे।
मत्स्यकूर्मादीन् = मछली, कछुआ आदि को।
मारयिष्यामः = (हम) मारेंगे।
श्रुत्वा = सुनकर।
वार्ता = बातचीत ।
श्रुता = सुनी।
अधुना = अब।
मैवम् (मा + एवम्) = ऐसा नहीं।
यथा = जिस प्रकार।
ह्रदम् = जलाशय/तालाब को।
भवद्भ्यां सह = आप दोनों के साथ।
अन्यत्र = दूसरी जगह।
गन्तुम् इच्छामि = जाना चाहता हूँ।

सरलार्थ:-
मगधदेश में ‘फुल्लोत्पल’ नाम का एक तालाब है। उसमें ‘संकट’ और ‘विकट’ नाम वाले दो हंस निवास करते हैं। ‘कम्बुग्रीव’ नाम वाला उन दोनों का मित्र एक कछुआ भी वहाँ ही रहता था। – अब एक बार मछुआरे वहाँ आ गए और कहने लगे”हम कल मछली, कछुआ आदि को मारेंगे।” यह सुनकर कछुए ने कहा-“मित्रो क्या तुम दोनों ने इन मछुआरों की बातचीत सुनी अब मैं क्या करूँ ?” दोनों हंसों ने कहा”प्रातः जो उचित हो, वही कर लेना चाहिए।” कछुए ने कहा-“ऐसा नहीं; जिस प्रकार मैं दूसरे तालाब में जा सकूँ, वैसा (उपाय) करो।” दोनों हंसों ने कहा-“हम दोनों क्या करें ?” कछुए ने कहा- “मैं आप दोनों के साथ आकाशमार्ग से दूसरी जगह जाना चाहता हूँ।”

2. हंसौ अवदताम्-“अत्र कः उपाय: ?” कच्छपः वदति-“युवां काष्ठदण्डम् एकं चञ्च्वा धारयतम्। अहं काष्ठदण्डमध्ये अवलम्ब्य युवाभ्यां पक्षबलेन सुखेन गमिष्यामि।” हंसौ अकथयताम-“सम्भवति एषः उपायः। किन्तु अत्र एकः अपायोऽपि वर्तते। आवाभ्यां नीयमानं त्वामवलोक्य जनाः किञ्चिद् वदिष्यन्ति एव। यदि त्वमुत्तरं दास्यसि तदा तव मरणं निश्चितम्। अतः त्वम् अत्रैव वस।” तत् श्रुत्वा क्रुद्धः कूर्मः अवदत्-“किमहं मूर्खः ? उत्तरं न दास्यामि। किञ्चिदपि न वदिष्यामि।” अतः अहं यथा उक्तवान् तथा युवां कुरुतम्।।

शब्दार्था:-
कच्छपः = कछुआ।
काष्ठदण्डम् = लकड़ी का डण्डा।
चञ्च्वा = चोंच से।
धारयतम् = धारण करें, पकड़ लें।
अवलम्ब्य = लटक कर।
पक्षबलेन = पंखों के बल से।
सुखेन = सुखपूर्वक।
सम्भवति = सम्भव है।
उपाय: = उपाय, ढंग, तरकीब।
अपायः = हानि।
नीयमानम् = ले जाते हुए को।
अवलोक्य = देखकर।
वदिष्यन्ति = कहेंगे।
अत्रैव = यहीं पर।
वस = बसो, रहो।
उक्तवान् = कहा।

सरलार्थ:-
दोनों हंसों ने कहा-“इसका क्या उपाय है? कछुआ बोला-“तुम दोनों एक लकड़ी के डण्डे को चोंच से पकड़ लेना। मैं लकड़ी के डण्डे के बीच में लटककर तुम दोनों के पंखों के बल से सुखपूर्वक चला जाऊँगा।” दोनों हंसों ने कहा-“यह उपाय संभव है। किन्तु इसमें एक हानि भी है। हमारे द्वारा तुम्हें ले जाते हुए देखकर लोग कुछ तो बोलेंगे ही। यदि तुम उत्तर दोगे तब तेरा मरना निश्चित है। अतः तू यहीं रह।” यह सुनकर क्रोधित कछुए ने कहा”क्या मैं मूर्ख हूँ ? मैं उत्तर नहीं दूंगा। कुछ भी नहीं बोलूँगा। इसीलिए मैंने जैसा कहा है, तुम दोनों वैसा ही करो।”

3. एवं कृते काष्ठदण्डे लम्बमानं कूम दृष्ट्वा गोपालकाः पश्चाद् अधावन् अवदन् च-“हहो ! महदाश्चर्यम्। हंसाभ्यां सह कूर्मोऽपि उड्डीयते।”कश्चिद् वदति-“यद्ययं कूर्मः कथमपि निपतति तदा अत्रैव पक्त्वा खादिष्यामि।” अपरः अवदत्-“सरस्तीरे दग्ध्वा खादिष्यामि” अन्यः अकथयत्-“गृहं नीत्वा भक्षयिष्यामि” इति।
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति 2

शब्दार्थाः-
एवम् = इस प्रकार।
कृते = बनाए गए।
काष्ठदण्डे = लकड़ी के डण्डे पर।
दृष्ट्वा = देखकर।
गोपालकाः = ग्वाले।
पश्चात् = पीछे-पीछे।
उड्डीयते = उड़ रहा है।
यद्ययम् (यदि + अयम्) = यदि यह।
निपतति = गिर जाता है।
पक्त्वा = पकाकर।
अपरः = दूसरा (मनुष्य)।
सरस्तीरे = तालाब के किनारे।
दग्ध्वा = जलाकर, भूनकर।
नीत्वा = ले जाकर। ।

सरलार्थ:- इस प्रकार बनाए गए लकड़ी के डण्डे पर लटकते हुए कछुए को देखकर ग्वाले पीछे-पीछे दौड़े और बोले-“अरे रे ! बड़ा आश्चर्य है। दो हंसों के साथ कछुआ भी उड़ रहा है।” कोई कहता है-“यदि यह कछुआ किसी प्रकार भी नीचे गिर पड़ता है, तब वहीं पकाकर खा जाऊँ।” दूसरे ने कहा-“तालाब के किनारे भूनकर खाऊँगा” एक ने कहा “घर ले जाकर खाऊँगा।”

4. तेषां तद् वचनं श्रुत्वा कूर्मः मित्रयोः दत्तं वचनं विस्मृत्य कोपेन अवदत्-“यूयं भस्म खादत” इति वदन्नेव कूर्मः आकाशात् पतितः गोपालकैः मारितश्च।
अतएवोक्तम् —
सुहृदां हितकामानां वाक्यं यो नाभिनन्दति।
स कूर्म इव दुर्बुद्धिः काष्ठाद् भ्रष्टो विनश्यति ॥

शब्दार्थाः-
विस्मृत्य = भूल कर ।
कोपेन = क्रोधपूर्वक।
भस्म = राख।
वदन्नेव (वदन् + एव) = बोलते ही।
पतितः = गिरा हुआ।
मारितः = मार दिया गया।
अतएवोक्तम् ( अतः + एव + उक्तम्) = इसीलिए ही कहा गया है।
सुहृदाम् = मित्रों का।
हितकामानाम् = हित चाहने वालों का।
अभिनन्दति = प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार करता है/करती है।
दुर्बद्धिः = दुष्ट बुद्धि वाला।
काष्ठात् भ्रष्टः = लकड़ी से गिरा हुआ।
नश्यति = नष्ट हो जाता है।

सरलार्थः-
उन (ग्वालों) के वचन सुनकर कछुआ दोनों मित्रों को दिए गए वचन को भूलकर क्रोधपूर्वक बोला”तुम सब राख खाओ।” यह बोलते ही कछुआ आकाश से (धरती पर) गिर पड़ा और ग्वालों द्वारा मार दिया गया। इसलिए ही कहा गया है जो व्यक्ति हित चाहने वाले मित्रों की बात को प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार नहीं करता है, वह दुष्टबुद्धि वाले कछुए की भांति लकड़ी से गिरकर नष्ट हो जाता है।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 सावित्री बाई फुले

We have given detailed NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 11 सावित्री बाई फुले Questions and Answers will cover all exercises given at the end of the chapter.

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 11 सावित्री बाई फुले

अभ्यासः

प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
(क) महाराष्ट्रस्य प्रथमा महिला शिक्षिका का आसीत्?
उत्तरम्:
महाराष्ट्रस्य प्रथमा महिला शिक्षिका ‘सावित्री बाई फुले’ आसीत्।

(ख) कस्य समुदायस्य’बालिकानां कृते सावित्री अपरं विद्यालय प्रारब्धवती?
उत्तरम्:
अस्पृष्टस्य समुदायस्य बालिकानां कृते सावित्री अपरं विद्यालयं प्रारब्धवती।

(ग) कीदृशीनां कुरीतीनां सावित्री विरोधम् अकरोत्।
उत्तरम्:
सामाजिक कुरीतीनां सावित्री विरोधम् अकरोत्।

(घ) किमर्थं शीर्णवस्त्रावृता: नार्यः कूपात् जलं ग्रहीतुं वारिताः?
उत्तरम्:
निम्नवर्गत्वात् शीर्णवस्त्रावृताः नार्यः कृपात् जलं ग्रहीतुं वारिताः।

(ङ) सावित्र्याः मृत्युः कथम् अभवत्?
उत्तरम्:
सावित्र्याः मृत्यु असाध्यरोगेण अभवत्।

(च) तस्याः द्वयोः काव्यसङ्कलनयोः नामनी के?
उत्तरम्:
तस्याः द्वयोः काव्यसङ्कलनयोः नामनी
1. काव्य फुले
2. सुबोधरलाकरः च।

प्रश्न 2.
अधोलिखितानि पदानि आधृत्य वाक्यानि रचयत-
स्वकीयम् – __________
सविनोदम् – __________
सक्रिया – __________
प्रदेशस्य – __________
मुखरम् – __________
सर्वथा – __________
उत्तरम्:
स्वकीयम् – (अपना) स्वकीयं कार्यं कुरु।
सविनोदम् – (हास्यपूर्वक), सः सविनोदम् आचरति।
सक्रिया – (क्रियाशीला) सा सदैव सक्रिया दृश्यते।
प्रदेशस्य – (प्रदेश की) प्रदेशस्य उन्नतिः करणीया।
मुखरम् – (स्पष्ट रूप से) सः मुखरम् एव वदति।
सर्वथा – (बिल्कुल) सः सर्वथा सत्यं वदति।

प्रश्न 3.
अधोलिखितानां पदानां विलोमपदांनि लिखत-
उपरि – ___________
आदानम् – ___________
परकीयम् – ___________
विषमता – ___________
व्यक्तिगतम् – ___________
आरोहः
उत्तरम्:
उपरि – अधः
आदानम् – प्रदानम्
परकीयम् – स्वकीयम्
विषमता – समता
व्यक्तिगतम् – सार्वजनिकम्
आरोहः – अवरोहः

प्रश्न 4.
अधोलिखितानां पदाना लिङ्ग, विभक्ति, वचन च लिखत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 सावित्री बाई फुले Q4
उत्तरम्:
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 सावित्री बाई फुले Q4.1

प्रश्न 5.
उदाहरणमनुसृत्य लकारपरिवर्तनं कुरुत-
वर्तमानकालः      अतीतकालः
यथा- सा शिक्षिका अस्ति।   सा शिक्षिका आसीत्।
(क) सा अध्यापने संलग्ना भवति।
(ख) सः त्रयोदशवर्षकल्पः अस्ति।
(ग) महिला: तडागात् जलं नयन्ति।
(घ) वयं प्रतिदिनं पाठं पठामः।
(ङ) यूयं कि विद्यालयं गच्छथ?
(च) ते बालकाः विद्यालयात् गृहं गच्छन्ति।
उत्तरम्:
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 सावित्री बाई फुले Q5

Class 8 Sanskrit Chapter 11 सावित्री बाई फुले Summary

पाठ-परिचयः
भारतवर्ष में प्राचीन काल में विदुषियों का उल्लेख मिलता है। कालान्तर में एक ऐसा कलंकित काल आया जब स्त्री शिक्षा लगभग समाप्त हो गई। शिक्षा हमारा अधिकार है। हमारे समाज में कई समुदाय इससे लम्बे समय तक वञ्चित रहे हैं। उन्हें इस अधिकार को पाने के लिए लम्बा संघर्ष करना पड़ा है। लड़कियों को तो और ज्यादा अवरोध झेलना पड़ता रहा है। प्रस्तुत पाठ इस संघर्ष का नेतृत्व करने वाली सावित्री बाई फुले के योगदान पर केन्द्रित है। जब-जब स्त्री शिक्षा के इतिहास की बात होगी, तब-तब फुले जैसी नारियों को चिरकाल तक स्मरण किया जाएगा।

मूलपाठः
उपरि निर्मितं चित्रं पश्यत। इदं चित्रं कस्याश्चित् पाठशालायाः वर्तते। इयं सामान्या पाठशाला नास्ति। इयमस्ति महाराष्ट्रस्य प्रथमा कन्यापाठशाला। एका शिक्षिका गृहात् पुस्तकानि आदाय चलति। मार्गे कश्चित् तस्याः उपरि धूलिं कश्चित् च प्रस्तरखण्डान् क्षिपति। परं सा स्वदृढनिश्चयात् न विचलति। स्वविद्यालये कन्याभिः सविनोदम् आलपन्ती सा अध्यापने संलग्ना भवति। तस्याः स्वकीयम् अध्ययनमपि सहैव प्रचलति। केयं महिला? अपि यूयमिमां महिला जानीथ? इयमेव महाराष्ट्रस्य प्रथमा महिला शिक्षिका सावित्री बाई फुले नामधेया।

जनवरी मासस्य तृतीये दिवसे 1831 तमे ख्रिस्ताब्दे महाराष्ट्रस्य नायगाँव-नाम्नि स्थाने सावित्री अजायत। तस्याः माता लक्ष्मीबाई पिता च खंडोजी इति अभिहिती। नववर्षदेशीया सा ज्योतिबा फुले महोदयेन परिणीता। सोऽपि तदानीं त्रयोदशवर्षकल्पः एव आसीत्। यतोहि सः स्त्रीशिक्षायाः प्रबलः समर्थकः आसीत् अतः सावित्र्याः मनसि स्थिता अध्ययनाभिलाषा उत्सं प्राप्तवती। इतः परं सा साग्रहम् आङ्ग्लभाषाया अपि अध्ययनं कृतवती।

1848 तमे ख्रिस्ताब्दे पुणे नगरे सावित्री ज्योतिबामहोदयेन सह कन्यानां कृते प्रदेशाय प्रथम विद्यालयम् आरभत। तदानीं सा केवल सप्तदशवर्षीया आसीत्। 1851 तमे ख्रिस्ताब्वे अस्पृश्यत्वात् तिरस्कृतस्य समुदायस्य बालिकानां कृते पृथक्तया तया अपरः विद्यालयः प्रारब्धः।

सामाजिककुरीतीनां सावित्री मुखर विरोधम् अकरोत्। विधवानां शिरोमुण्डनस्य निराकरणाय सा साक्षात् नापितैः मिलिता। फलतः केचन नापिताः अस्यां रूढी सहभागिताम् अत्यजन्। एकदा सावित्र्या मार्गे दृष्टं यत् कूपं निकषा शीर्णवस्त्रावृताः तथाकथिताः निम्नजातीयाः काश्चित् नार्यः जलं पातुं याचन्ते स्म। उच्चवर्गीयाः उपहासं कुर्वन्तः कूपात् जलोद्धरणं अवारयन्। सावित्री एतत् अपमान सोढुं नाशक्नोत्। सा ताः स्त्रियः निजगृहं नीतवती। तडागं दर्शयित्वा अकथयत् च यत् यथेष्ट जल नयत। सार्वजनिकोऽयं तडागः। अस्मात् जलग्रहणे नास्ति जातिबन्धनम्। तया मनुष्याणां समानतायाः स्वतन्त्रतायाश्च पक्षः सर्वदा सर्वथा समर्थितः।

‘महिला सेवामण्डल’ ‘शिशुहत्या प्रतिबन्धक गृह’ इत्यादीनां संस्थानां स्थापनायां फुलेवम्पत्योः अवदानम् महत्त्वपूर्णम्। सत्यशोधकमण्डलस्य गतिविधिषु अपि सावित्री अतीव सक्रिया आसीत्। अस्य मण्डलस्य उद्देश्यम् आसीत् उत्पीडिताना समुदायानां स्वाधिकारान् प्रति जागरणम् इति।

सावित्री अनेकाः संस्थाः प्रशासनकौशलेन सञ्चालितवती। दुर्भिक्षकाले प्लेग-काले च सा पीडितजनानाम् अश्रान्तम् अविरतं च सेवाम् अकरोत्। सहायता-सामग्री-व्यवस्थायै सर्वथा प्रयासम् अकरोत्। महारोगप्रसारकाले सेवारता सा स्वयम् असाध्यरोगेण ग्रस्ता 1897 तमे ख्रिस्ताब्बे निधनं गता।

साहित्यरचनया अपि सावित्री महीयते। तस्याः काव्यसङ्कलनद्वयं वर्तते ‘काव्यफुले’ ‘सुबोधरलाकर’ चेति। भारतदेशे महिलोत्थानस्य गहनावबोधाय सावित्रीमहोदयाया: | जीवनचरितम् अवश्यम् अध्येतव्यम्।

सन्धिविच्छेदः
कस्याश्चित् = कस्याः + चित्।
नास्ति = न + अस्ति।
कश्चित् = कः + चित्।
विद्यालये = विद्या + आलये।
सहैव = सह + एव।
केयम् = का + इयम्।
ख्रिस्ताब्दे = ख्रिस्त + अब्दे।
सोऽपि = सः + अपि।
यतोहि = यतः + हि।
अध्ययनाभिलाषा = अध्ययन + अभिलाषा।
प्राप्तवती = प्र + आप्तवती।
साग्रहम् = स + आग्रहम्।
आङ्ग्लभाषाया = अपिआङ्ग्लभाषायाः + अपि।
शिरोमुण्डनस्य = शिरः + मुण्डनस्य।
काश्चित् = काः + चित्।
जलोद्धारणम् = जल + उद्धारणम्।
नाशक्नोत् = न + अशक्नोत्।
यथेष्टम् = यथा + इष्टम्।
सार्वजनिकोऽयम् = सार्वजनिकः + अयम्।
नास्ति = न + अस्ति।
स्वतन्त्रतायाश्च = स्वतन्त्रताया: + च।
इत्यादीनाम् = इति + आदीनाम्।
स्वाधिकारान = स्व + अधिकारान।
रत्नाकरः = रत्न + आकर:।
चेति = च + इति।
महिलोत्थानस्य = महिला + उत्थानस्य।
गहनावबोधाय = गहन + अवबोधाय।
महोदया = महा + उदया।

संयोगः
इयमस्ति = इयम् अस्ति।
अध्ययनमपि = अध्ययनम् + अपि।
यूयमिमाम् = यूयम् + इमाम्।
इयमेव = इयम् + एव।

पदार्थबोध:
वर्तते = है (अस्ति, विद्यते)।
आदाय = लेकर (गृहीत्वा)।
प्रस्तरखण्डान् = पत्थर के टुकड़ों को (पाषाणखण्डान्)।
अजायन = पैदा हुई (जन्म लेभे)।
अभिहितौ = (दोनों) कहे गए हैं (कथितौ)।
परिणीता = ब्याही गई (ऊढा, विवाहिता)।
यतो हि = क्योंकि (यस्मात्)।
प्रारब्धः = आरम्भ किया (समारब्धः)।
निराकरणाय = दूर करने के लिए (निराकर्तुम्)।
नापितः = नाई (केशकर्तकः)।
रूढौ = रूढ़ि में (परम्परायाम्)।
निकषा = निकट (समीपे)।
सोढुम् = सहने में (सहनार्थम्)।
उत्पीडितानाम् = सताए हुओं का (प्रताडितानाम्)।
अश्रान्तम् = बिना थके हुए (अक्लान्तम्)।
महीयते = बढ़-चढ़कर है (विशिष्यते)।
पद्यबद्धम् = कविता के रूप में (काव्यात्मकम्)।
गहनावबोधाय = गहराई से समझने के लिए (गूढचिन्तनाय)।
निधनम् = मृत्यु को (मृत्युम्)।
अध्येतव्यम् = पढ़ना चाहिए (पठितव्यम्)।

सरलार्थ:
ऊपर बने हुए चित्र को देखो। यह चित्र किसी पाठशाला का है। यह साधारण पाठशाला नहीं है। यह है महाराष्ट्र की पहली कन्या पाठशाला। एक शिक्षिका घर से पुस्तकें लेकर चलती है। मार्ग में कोई उस पर धूल फेंकता है और कोई पत्थर के टुकड़े। परन्तु वह अपने दृढ़ निश्चय से नहीं हटती। अपने विद्यालय में बालिकाओं से हँसी-मजाक से बातें करती हुई वह (उन्हें) पढ़ाने में लगी रहती है। उसका अपना अध्ययन भी साथ ही चलता है। कौन है यह महिला? क्या तुम सब इस महिला को जानते हो? यह ही महाराष्ट्र की प्रथम महिला शिक्षिका है जिसका नाम ‘सावित्री बाई फुले’ है।

जनवरी महीने के तीसरे दिन सन् 1831 ईस्वी में महाराष्ट्र के नायगाँव नामक स्थान पर सावित्री जन्मी। उसकी माता का नाम लक्ष्मीबाई तथा पिता खंडोजी थे। नौ वर्ष वाली वह ज्योतिबा फुले महोदय से ब्याही गई। वे भी तब तेरह वर्ष के ही थे। क्योंकि वह स्त्रीशिक्षा के प्रबल समर्थक थे इसलिए सावित्री के मन में स्थित
अध्ययन की अभिलाषा स्रोत को पा गई। इससे पहले उसने ङ्के पूर्वक आडाला था अध्ययन भी किया।

सन् 1848 ई. में, पुणे नगर में सावित्री ने ज्योतिबा महोदय के साथ कन्याओं के लिए प्रदेश का पहला विद्यालय प्रारम्भ किया। तब वह केवल सत्रह वर्ष की थी। सन् 1851 ई. में छुआछूत से तिरस्कृत समुदाय की बालिकाओं के लिए उसने अलग से विद्यालय आरम्भ किया।

सामाजिक कुरीतियों का सावित्री ने मुखर विरोध किया। विधवाओं के सिर मुंडाने का निराकरण करने के लिए वह साक्षात् नाइयों से मिली। परिणामतः कुछ नाइयों ने इस रूढ़ि का साथ छोड़ दिया। एक बार सावित्री ने मार्ग में देखा कि कुएँ के पास फटे-पुराने कपड़े में लिपटी तथाकथित निम्न जाति की कुछ नारियाँ जल पीने के लिए माँग रही थीं। उच्च वर्ग वालों ने उपहास करते हुए कुएँ से जल निकालने के लिए रोक दिया। सावित्री यह अपमान नहीं सह सकी। वह उन स्त्रियों को अपने घर ले गई और तालाब दिखाकर कहा कि जितना चाहो उतना जल ले लो। यह तालाब सार्वजनिक है। इससे जल लेने में जाति का बन्धन नहीं है। उसने मनुष्यों की समानता व स्वतन्त्रता के पक्ष का पूरी तरह व हमेशा समर्थन किया।

‘महिला सेवा मण्डल’, ‘शिशु हत्या प्रतिबन्धक गृह’ इत्यादि संस्थाओं की स्थापना में फुले दम्पत्ति का महत्त्वपूर्ण योगदान है। सत्यशोधक मण्डल की गतिविधियों पर भी सावित्री अत्यधिक सक्रिय थी। इस मण्डल का उद्देश्य था-“सताए हुए समुदायों को अपने अधिकारों के लिए जागृत करना।”

सावित्री ने अपने प्रशासन कौशल से अनेक संस्थाओं का सञ्चालन किया। अकाल और प्लेग के समय उसने पीड़ित लोगों की बिना थके सेवा की। सहायता-सामग्री की व्यवस्था के लिए भरसक प्रयास किया। महामारी फैलने के समय सेवा में लगी हुई वह स्वयं असाध्य रोग से ग्रस्त होकर सन् 1897 ई. में स्वर्गवासी हो गई।

साहित्य रचना में भी सावित्री आगे है। उसके दो काव्य संकलन हैं-‘काव्यफुले’ और ‘सुबोध रत्नाकर’। भारत देश में महिलाओं के उत्थान की गहन जानकारी के लिए सावित्री महोदया के जीवन चरित्र का अध्ययन अवश्य करना चाहिए।

NCERT Solutions for Class 12 Physics Free PDF Download | Chapterwise 12th Class Physics NCERT Solutions

Class 12 Physics NCERT Solutions

NCERT Solutions for Class 12th Physics can be extremely helpful for students who find it difficult to solve the questions from textbooks. Students can grasp the concepts faster with the comprehensive solutions listed. 12th Class Physics NCERT Books Solutions will make your exam preparation much easier. Attempt the questions in the Class 12 Physics NCERT Solutions on a regular basis and attempt the exam with utmost confidence.

Know the importance of concepts based on the weightage allotted by the CBSE Board. Make use of the right preparation material over here and stand out from the rest of the crowd. Students can answer the 12th Std Physics Textbook Questions by accessing the NCERT Solutions of Class 12 Physics.

Download Complete NCERT Solutions PDF from class 6th to 12th.

Chapterwise Class 12 Physics NCERT Solutions Free PDF Download

Class 12 Physics NCERT Solutions helps you be prepared for the board and competitive exams. Our Subject experts have created these NCERT Solutions Class 12 Physics in an elaborate and detailed manner so that you can grasp the concepts much easier. Students can access the Chapterwise NCERT Solutions of Class 12th Physics in PDF Formats along with other resources like MCQ Questions for Class 12 Physics with Answers in online and offline modes.

NCERT Solutions Class 12 Physics Chapterwise Details

Learning and understanding every concept is necessary when it comes to exam preparation. Grasp the concepts irrespective of your intelligence level and prepare at your own pace. Class 12th Physics NCERT Solutions includes accurate information in a simple and easy-to-understand language as per the CBSE Class 12 Physics Syllabus. Know the Chapterwise Topics present in the Class 12 NCERT Solutions by referring below.

Class 12 Physics Chapter 1 Electric Charges and Field

This being the first chapter of NCERT Physics Textbook, talks about various types of electric charges. It also talks about Gauss’s law, transference in electrons, additivity of charges, conservation of charges, charge quantization, etc. A total of 15 topics are covered in this Physics chapter for the understanding of students.

Class 12 Physics Chapter 2 Electrostatic Potential and Capacitance

In the Physics NCERT Class 12 textbook, electrostatic potential and its various factors are mentioned. Along with this, the difference between the two electric fields is explained. Furthermore, the amount of potential energy in an external field, the relationship between potential gradient and electric field, and similar topics related to electrostatic potential is explained. It has several exercises and Physics Formulas for a better understanding of these topics.

Class 12 Physics Chapter 3 Current Electricity

This is considered one of the most important chapters. A total of 16 topics are covered in this chapter where topics like current density, electric current, how the electric charge differs from liquid conductors to solid metallic conductors are discussed. Ohm’s law, the relationship between relaxation time and resistivity, drift velocity, are mentioned here.

Class 12 Physics Chapter 4 Moving Charge and Magnetism

This Class 12 Physics NCERT chapter 4 explains all about what a magnetic force is and it’s motion in a magnetic field. Chapter 4 deals with ampere’s circuital law, motion in combined magnetic and electric fields, and Biot-savarat’s law and introduces you to toroid and the solenoid, etc.

Class 12 Physics Chapter 5 Magnetism and Matter

Chapter 5 on Magnetism and Matter delves deeper into the topic of magnetism and matter. The topics discussed are Gauss’s law and magnetism, earth’s Magnetism, a bar magnet, Magnetic properties of various materials, and magnetic field lines properties.

Class 12 Physics Chapter 6 Electromagnetic Induction

This chapter deals with the concept of Electromagnetic induction. It deals with concepts like electromotive force motions, eddy currents, magnetic flux, quantitative study on consideration of energy, and inductance. It introduces you to the first and second laws of electromagnetic induction by Faraday. Furthermore, Lenz Law and Fleming’s right-hand rule is discussed in detail.

Class 12 Physics Chapter 7 Alternating Current

Chapter 7 of NCERT Physics Textbook deals with topics like AC voltage applied in a resistor, AC voltage in a series LCR circuit, a capacitor, alternating current, etc. Furthermore, it also discusses power in the AC circuit, LC oscillations, and transformers.

Class 12 Physics Chapter 8 Electromagnetic Waves

This chapter covers details like displacement current, electromagnetic waves, and the electromagnetic spectrum. It also explains the need for Maxwell’s equations in electromagnetic waves, speed, and nature of electromagnetic waves, displacement current, various uses of electromagnetic waves in radio waves, x-rays, microwaves, etc. Along with these concepts such as frequency range, wavelength range, and detection channels are discussed.

Class 12 Physics Chapter 9 Ray Optics and Optical Instruments

This chapter builds a strong foundation in ray optics and various instruments related to it.  It explains the topics like total internal reflection, refraction, and refraction at surfaces by lenses, spherical mirrors.

Class 12 Physics Chapter 10 Wave Optics

This chapter deals in-depth with wave optics. A total of 7 topics are present in this Class 12th Physics chapter and they are Huygens principles, polarisation, reflection, and refraction in plane waves, diffraction,  incoherent and coherent addition of waves, refraction, interference of light waves, and Young’s experiment. There are other important topics like thin film used in cars, 3D glasses, etc.

Class 12 Physics Chapter 11 Dual Nature of Radiation and Matter

This chapter covers a total of 9 topics and they include what are the properties that radiation has and does these properties resemble a wave or a particle or both? In addition to these concepts like photoelectric effect, the wave theory of light, electron emission, Einstein’s photoelectric equation, and wave nature of matter.

Class 12 Physics Chapter 12 Atoms

In the chapter on Class 12 Atoms talks, you will know that all organic as well inorganic objects are made up of Atoms. Other topics like Rutherford’s model of the atom, Bohr’s model of the hydrogen atom, atomic spectra, and the line spectra in the hydrogen atom are discussed.

Class 12 Physics Chapter 13 Nuclei

The initial topic in this chapter talks about the introduction of nuclei, composition of the nucleus, nuclear force, radioactivity, size of the nucleus, and nuclear energy. Furthermore, it deals with concepts like the interaction and effect between nuclear energy and nuclei and how this can solve the energy crisis.

Class 12 Physics Chapter 14 Semiconductor Electronics Materials Devices and Simple Circuits

This chapter talks about all the types of insulators and semiconductors. Topics included in this chapter are the classification of metals, conductors, and semiconductors. This chapter goes on to discuss the difference between the intrinsic semiconductor and extrinsic semiconductor, application of junction diode, semiconductor diode, etc.

Class 12 Physics Chapter 15 Communication Systems

Chapter 15 of NCERT Books covers the three basic elements for communication such as channel, the transmitter, and the receiver in detail. It even explains the bandwidth of various transmission mediums, the bandwidth of signals,  the necessity of modulation, amplitude modulation, propagating electromagnetic waves, etc.

You can also Download Free NCERT Books for class 1st to 12th

FAQs on CBSE Class 12 NCERT Solutions for Physics

1. Is there any website that offers the NCERT Solutions for Class 12 Physics Chapterwise?

NCERTBooks.guru is a trusted portal that offers the NCERT Solutions for Class 12 Physics Chapterwise.

2. How can I download the 12th Class Physics NCERT Solutions PDF?

You can download the 12th Class Physics NCERT Solutions by simply downloading the quick links available.

3. How many chapters are there in Class 12 Physics NCERT Solutions?

There are 15 Chapters in total in the Class 12 Physics NCERT Solutions.

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 15 लालनगीतम्

We have given detailed NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Ruchira Chapter 15 लालनगीतम् Questions and Answers will cover all exercises given at the end of the chapter.

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Ruchira Chapter 15 लालनगीतम्

अभ्यास के प्ररनौं के उत्तर

प्रश्न 1.
गीतम् सस्वरं गायत।
उत्तर
छात्राः गीतं स्वयमेव गायन्तु।

प्रश्न 2.
एकपदेन उत्तरत
(क) का विहसति ?
उत्तर
धरणी

(ख) किम् विकसति ?
उत्तर
कमलम्

(ग) व्याघ्रः कुत्र गर्जति ?
उत्तर
विपिने।

(घ) हरिणः किं खादति ?
उत्तर
नवघासम्

(ङ) मन्दं कः गच्छति ?
उत्तर
उष्ट्रः।

प्रश्न 3.
रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
(क) सलिले नौका सेलति।
(ख) पुष्पेषु चित्रपतङ्गाः डयन्ते।
(ग) उष्ट्रः पृष्ठे भार वहति।
(घ) धावनसमये अश्वः किमपि न खादति।
(ङ) उदिते सूयें धरणी विहसति।
उत्तर
(प्रश्ननिर्माणम्)
(क) सलिले का सेलति ?
(ख) कुत्र चित्रपतङ्गा: डयन्ते ?
(ग) कः पृष्ठे भारं वहति ?
(घ) कदा अश्वः किमपि न खादति ?
(ङ) उदिते कस्मिन् धरणी विहसति ?

प्रश्न 4.
मञ्जूषातः समानार्थकपदानि चित्वा लिखत
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 15 लालनगीतम् 1
उत्तर
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 15 लालनगीतम् 2

प्रश्न 5.
विलोमपदानि मेलयत-
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 15 लालनगीतम् 3
उत्तर
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 15 लालनगीतम् 4

प्रश्न 6.
उचितकथनानां समक्षम् ‘आम्’ अनुचितकथनानां समक्षं ‘न’ इति लिखत
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 15 लालनगीतम् 5
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 15 लालनगीतम् 6
उत्तर
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 15 लालनगीतम् 7

प्रश्न 7.
अधोलिखितानि पदानि निर्देशानुसारं परिवर्तयत
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 15 लालनगीतम् 8
उत्तर
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 15 लालनगीतम् 9

प्रश्न 8.
चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषातः पदानि च प्रयुज्य वाक्यानि रचयत
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 15 लालनगीतम् 10
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 15 लालनगीतम् 11
उत्तर
(वाक्यनिर्माणम्)
1. प्रातः सूर्यः उदेति।
2. उद्याने बालाः क्रीडन्ति।
3. जलाशये कमलानि विकसन्ति।
4. खगाः कूजन्ति चित्रपतङ्गाः च डयन्ते।

बहुविकल्पी प्रश्न

(i) का विहसति ?
(A) धरणी
(B) बालकः
(C) युवकः
(D) शिशुः।
उत्तर
(A) धरणी

(ii) किं विकसति ?
(A) पत्रम्
(B) फलम्
(C) कमलम्
(D) वनम्।
उत्तर
(C) कमलम्

(iii) व्याघ्रः कुत्र गर्जति ?
(A) ग्रामे
(B) विपिने
(C) भवने
(D) पञ्जरे।
उत्तर
(B) विपिने

(iv) हरिणः किं खादति ?
(A) नवघासम्
(B) नवान्नम्
(C) मिष्टान्नम्
(D) शुष्कतृणम्।
उत्तर
(A) नवघासम्

(v) मन्दं कः गच्छति ?
(A) शशकः
(B) उष्ट्र:
(C) अश्वः
(D) मूषकः
उत्तर
(B) उष्ट्र:

(vi) सलिले का सेलति ?
(A) बालिका
(B) युवतिः
(C) वृद्धा
(D) नौका।
उत्तर
(D) नौका।

(vii) कुत्र चित्रपतगा: डयन्ते ?
(A) भवनेषु
(B) पुस्तकेषु
(C) पुष्पेषु
(D) मलिनेषु।
उत्तर
(C) पुष्पेषु

(viii) पृष्ठे भारं क: वहति ?
(A) उष्ट्रः
(B) भारवाहक:
(C) वाहनम्
(D) रेलयानम्।
उत्तर
(A) उष्ट्रः

(ix) धेनुः किं यच्छति ?
(A) जलम्
(B) फलरसम्
(C) चायम्
(D) दुग्धम्।
उत्तर
(D) दुग्धम्।

(x) क्षिप्रं कः धावति ?
(A) गर्दभराजः
(B) घोटकराजः
(C) वृद्धः
(D) स्त्री।
उत्तर
(B) घोटकराजः

Class 7 Sanskrit Chapter 15 लालनगीतम् Summary Translation in Hindi

उदिते सूर्ये धरणी विहसति।
पक्षी कूजति कमलं विकसति ॥1॥
नदति मन्दिरे उच्चैढक्का।
सरितः सलिले सेलति नौका॥2॥

शब्दार्थाः-
उदिते सूर्ये = सूर्य के उदय होने पर।
धरणी = धरती।
विहसति = हँसती है।
कूजति = चहचहाता है।
विकसति = खिलता है।
नदति = आवाज/ध्वनि करता है।
उच्चैः = जोर से, ऊँची आवाज़ में।
ढक्का = नगाड़ा।
सरितः = नदी के।
सलिले = जल मे।
सेलति = डगमगाती है, हिलती-डुलती है।

सरलार्थ:-
सूर्य के उदय होने पर धरती हँसती है, पक्षी चहचहाता है, कमल खिलता है, मन्दिर में ऊँची आवाज़ में नगाड़ा बजता है।
नदी के पानी में नौका डगमगाती है॥ 2 ॥

पुष्पे पुष्पे नानारगाः तेषु डयन्ते चित्रपतङ्गाः ॥ 3 ॥
वृक्षे वृक्षे नूतनपत्रम्
विविधैर्वर्णैर्विभाति चित्रम् ॥ 4 ॥

शब्दार्थाः-
नानारङ्गाः = अनेक रंग।
डयन्ते = उड़ती है।
चित्रपतङ्गाः = तितलियाँ।
नूतनपत्रम् = नया पत्ता
[विविधैर्वर्णैविभाति = विविधैः + वर्णैः + विभाति ]
विविधैः = अनेक प्रकार के।
वर्णैः = रंगों से।
विभाति = सुशोभित होता है।

सरलार्थः-
फूल-फूल पर अनेक रंग हैं, उन पर तितलियाँ उड़ रही हैं।
वृक्ष-वृक्ष पर नये-नये पत्ते हैं, जो अनेक रंगों से सुशोभित हो रहे हैं।

धेनुः प्रातर्यच्छति दुग्धम्। शुद्धं स्वच्छं मधुरं स्निग्धम् ॥5॥
गहने विपिने व्याघ्रो गर्जति।
उच्चैस्तत्र च सिंहः नर्दति॥6॥

शब्दार्थाः-
प्रातर्यच्छति (प्रातः + यच्छति) = प्रातः देती है।
धेनुः = गाय।
स्निग्धम् = चिकना, स्नेहपूर्वक।
गहने = घने।
विपिने = वन में, जंगल में।
व्याघ्रः = बाघ।
गर्जति = गर्जता है।
नर्दति = दहाड़ता है।

सरलार्थ:
प्रात:काल गाय शुद्ध, स्वच्छ, मधुर तथा चिकना दूध देती है। घने वन में बाघ गर्जता है और वहाँ वह ज़ोर से दहाड़ता है।
हरिणोऽयं खादति नवधासम्। सर्वत्र च पश्यति सविलासम् ॥7॥
उष्ट्रः तुङ्गः मन्दं गच्छति।
पृष्ठे प्रचुरं भारं निवहति॥ 8 ॥

शब्दार्था:
नवधासम् = ताज़ा घास।
सविलासम् = आनन्दपूर्वक।
उष्ट्रः = ऊँट
तुङ्गः = ऊँचा।
निवहति = ढोता

है। सर्वत्र = सब जगह/चारों तरफ़। प्रचुरं भारम् = भारी भार। | सरलार्थ:-यह हरिण ताज़ा घास खा रहा है और सब | जगह (चारों तरफ) आनन्दपूर्वक देख रहा है॥7॥
ऊँचा ऊँट धीरे-धीरे चल रहा है और पीठ पर भारी भार | ढो हो रहा है॥ 8 ॥
घोटकराजः क्षिप्रं धावति। धावनसमये किमपि न खादति ॥9॥
पश्यत भल्लुकमिमं करालम्। नृत्यति थथथै कुरु करतालम् ॥ 10 ॥
-सम्पदानन्दमिश्रः

शब्दार्थाः-
घोटकराजः = घोड़ा, घोड़ा राजा।
क्षिप्रम् = शीघ्र, जल्दी, तेज़।
धावन-समये = दौड़ते समय।
किमपि = कुछ भी।
भल्लुकम् = भालू।
पश्यत = (सब) देखो।
करालम् = भयंकर।
करतालम् कुरु = ताली बजाओ।

सरलार्थः- घोड़ा राजा तेज़ दौड़ रहा है। दौड़ते समय वह कुछ भी नहीं खा रहा है। सब देखो, यह भयंकर भालू | थथथै करके नाच रहा है। सब तालियाँ बजाओ॥ 10 ॥